გორგასლიანიდან დავითიანამდე. ჯვარი და ოთხი წრე
როგორ შეიძლებოდა შეცვლილიყო საქართველოს სამეფო დროშა თამარის ეპოქისთვის? ქართული მატიანე, სომხური ცნობა და მონეტებზე შემორჩენილი ნიშანი.

შემოდგომაზე, ირანში ლაშქრობის წინ, თამარ მეფემ თბილისში შეკრებილი ჯარი დაათვალიერა. მემატიანე ცხენებსა და საჭურველს ახსენებს, შემდეგ კი აღწერს, როგორ გადასცა მეფემ სარდალს დროშა. თამარმა დროშა ვარძიის ღვთისმშობელს შეავედრა, ლაშქარი დალოცა და დროშა ამირსპასალარ ზაქარია მხარგრძელს ჩააბარა. მატიანეში ვკითხულობთ „გორგასლიანი და დავითიანი“. სიტყვა „დროშა“ მხოლობით რიცხვშია. ორივე სახელი ერთ სამეფო დროშას ეკუთვნის.
როგორ შეიძლებოდა შეცვლილიყო გამოსახულება
სახელი „გორგასლიანი“ ვახტანგ გორგასლის ხსოვნას ინახავს. ჩვენს პირველ რეკონსტრუქციაში წითელი ჯვარი თეთრ ქსოვილს ოთხ ცარიელ არედ ყოფს. მეორე სურათზე იგივე ჯვარი რჩება, მის ოთხივე არეში კი თითო წითელი წრე ჩნდება. ჩვენი ვარაუდით, ადრინდელი გამოსახულება ამ გზით შეიძლებოდა გარდაქმნილიყო იმ დროშად, რომელსაც ორმაგ სახელს „გორგასლიანი და დავითიანი“ ვუკავშირებთ. ცვლილების დრო უცნობია. მემატიანე ორივე სახელს გვაწვდის, გამოსახულების შეცვლაზე კი არაფერს ამბობს.
რა გაგებით შეიძლება მას საქართველოს დროშა ეწოდოს? ზაქარიას შესახებ მონათხრობში ამ დროშით სამეფოს ლაშქარი გამოდის, დროშას კი მას თავად მეფე გადასცემს. GeorgianHistory მას სწორედ ამ მნიშვნელობით განიხილავს ქვეყნის დროშად. უცნობია, იყო თუ არა ამავე ეპოქის სხვა ქართულ დროშებზეც ჯვარი ოთხი წრით.
სად ჩანს ოთხი წერტილი მონეტებზე
დავით IV აღმაშენებლის სპილენძის მონეტის ზურგზე ჯვარს ცენტრალური ადგილი უჭირავს. მის მკლავებს შორის ოთხი წერტილია. თამარისა და დავით სოსლანის 1200 წლის სპილენძის მონეტაზე იგივე ნიშანი ბევრად მცირეა. ბერლინის ეგზემპლარზე № 18293278 იგი მონეტის შუბლზე, ზედა მარცხენა მხარეს, თარიღის ჩანაწერში უნდა ვეძებოთ. ცენტრში გამოსახული დიდი ნიშანი სხვა დეტალია.
მამუკა წურწუმია ამ ნიმუშებს რუსუდანის 1230 წლის მონეტასაც ადარებს. მსგავსი ნიშანი პერგამენტზეც ჩანს. ბაგრატ IV-ის 1057–1058 წლების სიგელში ჯვარი ოთხი წერტილით კათოლიკოს გიორგის ხელრთვას უძღვის წინ. თამარის დროის ოსტატისთვის ეს მოტივი ნაცნობი იქნებოდა. წურწუმია დასაშვებად მიიჩნევს მის გადასვლას სამეფო სიმბოლიკიდან დროშებზე. მონეტის სიქით ვერ დავადგენთ, ზუსტად როგორ გამოიყურებოდა ნიშანი ქსოვილზე.
წითელი ნიშანი სომხურ წყაროში
XIII საუკუნის მიწურულის სომეხი ისტორიკოსი სტეფანოს ორბელიანი განმარტავს, რით განსხვავდებოდა ქართული სამეფო დროშა ორბელთა საგვარეულო დროშისგან. მისი ცნობით, მეფის დროშა თეთრი იყო წითელი ნიშნით, ორბელებს კი წითელი დროშა ჰქონდათ თეთრი ნიშნით. ლევონ ბაბაიანს ეს ცნობა მოჰყავს იქ, სადაც განიხილავს, როგორ აღწერდა ორბელიანი საკუთარი გვარის უპირატეს უფლებებს. სომხური სიტყვები „կարմիր նշան“ „წითელ ნიშანს“ ნიშნავს. ორბელიანი ფერებს ასახელებს. ნიშნის ფორმასა და ცალკეული ფიგურების რაოდენობას ამ მონაკვეთში არ აზუსტებს.
შეიძლებოდა თუ არა ოთხი წრე ოთხ სახარებას აღნიშნავდეს?
ჩვენი ვარაუდით, ცენტრალური ჯვარი შეიძლება ქრისტეს ნიშნად წავიკითხოთ, ოთხი წრე კი მის შესახებ ოთხ მოწმობად — მათეს, მარკოზის, ლუკასა და იოანეს სახარებებად. ეს GeorgianHistory-ის სამუშაო ჰიპოთეზაა. განხილულ შუა საუკუნეების წყაროებში ვერ ვხვდებით განმარტებას, რომელიც სამეფო დროშის წრეებს უშუალოდ ამ მნიშვნელობას მიაწერდა.
მემატიანემ შემოგვინახა დროშის სახელიც და იმ სარდლის სახელიც, რომელმაც იგი მეფისგან მიიღო. ორბელიანი ფერებს ასახელებს, მონეტებზე კი ჯვარი და ოთხი წერტილი მოჩანს. ამ ცნობებს აერთიანებს ჩვენი აკვარელი და „გორგასლიანი და დავითიანის“ ერთ შესაძლო სახეს გვთავაზობს.



წყაროები და დამატებითი ლიტერატურა
- ქართლის ცხოვრება, ტ. II, გვ. 104, სტრიქონები 5–10. დროშის გადაცემა ზაქარიასთვის.
- მ. წურწუმია. ქართული დროშები და ევროპული პორტოლანები, სურ. 135, 140, 142–143.
- ბერლინის სამონეტო კაბინეტი. თამარისა და დავით სოსლანის მონეტა, № 18293278. შუბლის ფოტო.
- ლ. ბაბაიანი სტეფანოს ორბელიანის შესახებ. სომხური ტექსტი, შენ. 100, მითითება გვ. 378-ზე.
- წინა სტატია. გორგასლიანი. ვახტანგ გორგასლის დროშა.

