კოლხეთი და იბერია: ძველი საქართველოს სამეფოები და ხალხი
როგორ ცხოვრობდა ორი ძველი სამეფო: ქალაქები და ხელოსნობა, სამეფო ხელისუფლება, შეიარაღება და მეზობლებთან ურთიერთობა.

ერთიანი საქართველოს სამეფოს წარმოქმნამდე დიდი ხნით ადრე ქვეყნის დასავლეთსა და აღმოსავლეთში ორი დიდი ისტორიული სამყარო ჩამოყალიბდა — კოლხეთი და იბერია. მათ გზები, მეზობლობა და კულტურული გაცვლა აკავშირებდა. ამასთან, თითოეულს ძალაუფლების საკუთარი ცენტრები, სამეურნეო კავშირები და გარემომცველ სახელმწიფოებთან ურთიერთობები ჰქონდა.
კოლხეთი შავი ზღვისა და რიონის ხეობისკენაა მიმართული. იბერია, რომელიც ქართულ ტრადიციაში ქართლის სახელითაა ცნობილი, აღმოსავლეთ საქართველოს ხეობებში ჩამოყალიბდა. ორივე სამეფოს ისტორია გვიჩვენებს, როგორ იქმნებოდა მომავალი ქართული სახელმწიფოებრიობის საფუძვლები ქალაქებისა და სალოცავების, მიწათმოქმედთა თემების, ადგილობრივი დიდებულებისა და სამეფო ხელისუფლების გარშემო. [1–4]
ძველი საქართველო და მისი საწყისები
გვიანი ბრინჯაოსა და ადრეული რკინის ხანის კოლხური კულტურა ანტიკურ კოლხეთს წინ უსწრებდა. აღმოსავლეთ საქართველოშიც იბერიის სამეფომდე დიდი ხნით ადრე არსებობდა უძველესი დასახლებები და ხელოსნობის ცენტრები. ეს წინარე ისტორია მნიშვნელოვანია, მაგრამ სახელმწიფოთა ისტორიაში არ უნდა ავურიოთ. არქეოლოგიურ კულტურასა და სამეფოს შორის საზოგადოებრივი ცვლილებების ხანგრძლივი გზა იყო. [4]
კოლხეთი და შავი ზღვა
დასავლეთ საქართველოს მდინარეები შიდა მხარეებს სანაპიროსთან აკავშირებდა. ნაყოფიერ ხეობებში მარცვლეულსა და ვაზს ზრდიდნენ, ადგილობრივი ოსტატები კი ლითონს ამუშავებდნენ. საზღვაო ვაჭრობა ხმელთაშუაზღვისპირეთის საქონელსა და მხატვრულ ტრადიციებზე წვდომას იძლეოდა. ბერძნებთან კავშირები ამ სამყაროს აფართოებდა, თუმცა ადგილობრივი თემები და დიდებულები მნიშვნელოვან როლს ინარჩუნებდნენ. [1, 2]
კოლხეთის სამეფოს ჩამოყალიბებას ჩვეულებრივ ძვ. წ. VI საუკუნეს მიაკუთვნებენ, თუმცა ადრეული სამეფო ხელისუფლების მოწყობა და საზღვრები მხოლოდ ნაწილობრივაა აღდგენილი. ბერძნულ მითოლოგიაში კოლხეთი აიეტის, მედეასა და ოქროს საწმისის ქვეყნად იქცა. ამ სახემ მას მდიდარი შორეული მხარის სახელი დაუმკვიდრა. რეალური დასახლებების ისტორიას, უპირველესად, გათხრები გვაცნობს. [1]

კოლხეთის ერთ-ერთი გამორჩეული ძეგლია ვანი, სადაც ცხოვრება ძვ. წ. VIII-დან I საუკუნემდე დასტურდება. ძვ. წ. VI–IV საუკუნეების მდიდრული სამარხები გავლენიან ადგილობრივ ელიტაზე მეტყველებს. მოგვიანებით აქ მონუმენტური ნაგებობები და განვითარებული საკულტო კომპლექსი გაჩნდა. ვანის როლი დროთა განმავლობაში იცვლებოდა. მისი მთელი კოლხეთის დადასტურებულ დედაქალაქად მიჩნევის საფუძველი არ გვაქვს. [2]

იბერია და სამეფო ხელისუფლება
იბერიის ბირთვი ქართლი იყო. მტკვრისა და არაგვის შესართავთან მდებარე მცხეთას მდინარეთა ხეობებსა და კავკასიაზე გამავალ გზებს შორის მნიშვნელოვანი ადგილი ეკავა. ახლოს იყო გამაგრებული ცენტრები, რომლებსაც ანტიკური ავტორები იცნობდნენ. გზებისა და გადასასვლელების კონტროლი სამეფო ხელისუფლებას ქვეყნის დაცვასა და მეზობლებთან ურთიერთობის შენარჩუნებაში ეხმარებოდა. [3, 5]

იბერიის სამეფოს ჩამოყალიბებას ძვ. წ. IV საუკუნის მიწურულსა და III საუკუნეს უკავშირებენ. ქართული საისტორიო ტრადიცია მის დამაარსებლად ფარნავაზს ასახელებს და სახელმწიფო მოწყობას მას მიაწერს. პირველი მეფეების ამბავი გაცილებით გვიანდელ ტექსტებშია შემორჩენილი, ამიტომ მათი მეფობის ზუსტი თარიღები კვლავ კვლევის საგანია. [3, 6]

სტრაბონმა ჩვენი წელთაღრიცხვის დასაწყისის იბერია აღწერა. იგი წერდა ქალაქებზე, კრამიტით გადახურულ სახლებზე, საზოგადოებრივ ნაგებობებსა და მიწათმოქმედთა დასახლებებზე. მის მონათხრობში ჩანს განსხვავება ვაკესა და მთას შორის, ასევე ქვეყანაში შემოსასვლელებთან მდებარე ციხეების განსაკუთრებული მნიშვნელობა. იკვეთება საზოგადოება განვითარებული მეურნეობით, სოციალური იერარქიითა და ძალაუფლების მყარი ცენტრებით. [5]
ხელოსნობა და დიდებულთა სიმდიდრე
ვანის აღმოჩენები გვიჩვენებს, რამდენად ფართო კავშირები ჰქონდა კოლხეთის ელიტას. ადგილობრივი ოქროს სამკაულების გვერდით ბერძნული ჭურჭელი და ირანული წარმოშობის ნივთებია. ნასესხები ფორმები ადგილობრივი ოსტატების ხელში ახალ სახეს იძენდა. კოლხეთის სიმდიდრე როგორც შემოტანილ ნივთებში, ისე საკუთარ ხელოვნებაში გამოიხატებოდა. [2, 7]


ვანის № 9 სამარხში, რომელიც დაახლოებით ძვ. წ. 330–300 წლებით თარიღდება, შუბისა და ისრის წვერები, ხანჯლები, რკინის ფარი და ბრინჯაოს წვივსაფრებია აღმოჩენილი. ეს ერთობლიობა მოწმობს, რა მნიშვნელობა ჰქონდა იარაღს დიდებულთა ცხოვრებასა და დაკრძალვის წესში. იგი ასევე გვიჩვენებს, რომ შეძლებულ ადამიანებს რთულ დამცავ აღჭურვილობაზე ხელი მიუწვდებოდათ. [7]
ძვირფას ნივთებს საზოგადოებრივი მნიშვნელობა ჰქონდა. ისინი მფლობელის მდგომარეობას თვალსაჩინოს ხდიდა. ამასთან, სამარხში საგანგებოდ დაკრძალვის წესისთვის შერჩეული ნივთები ინახება. ისინი უნდა გავარჩიოთ სრული აღჭურვილობისგან, რომელსაც ადამიანი კონკრეტულ ბრძოლაში ატარებდა.
ცხენი და მხედარი

ცხენი მეომარს სწრაფად გადაადგილების საშუალებას აძლევდა, მაგრამ მუდმივ მოვლას, საკვებსა და აღჭურვილობას მოითხოვდა. ამიტომ მხედრის ისტორია იმ მეურნეობას უკავშირდება, რომელსაც მისი სამსახურის უზრუნველყოფა შეეძლო. ძველი კავკასიის ცხენოსანი ჯარის შესწავლაში ცხენის აღკაზმულობის ნაწილები და ხელოვნების ნიმუშებზე შემორჩენილი გამოსახულებები გვეხმარება. [4, 7]
მხედრები, სხვათა შორის, ვანის სამკაულებზე არიან გამოსახული. ეს გამოსახულებები ადგილობრივი ელიტის კულტურაში მხედრის სახის ადგილს გვიჩვენებს. აღკაზმულობის ნაწილებით მეზობელ მხარეებთან კავშირებს ვადევნებთ თვალს, სადაც საქონელთან ერთად ცხენის მოვლისა და გამოყენების ხერხებსაც ცვლიდნენ. [4, 7]
ცხენოსანი ჯარის იერი საუკუნეთა განმავლობაში იცვლებოდა. რეკონსტრუქციისას იარაღის, დამცავი აღჭურვილობისა და უნაგირის თარიღები ერთმანეთს უნდა შეესაბამებოდეს. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ანტიკურ სცენაში შუა საუკუნეების დეტალების თავიდან აცილება. მხედრის შთამბეჭდავი სილუეტი ისტორიულ სიზუსტეს თავისთავად ვერ უზრუნველყოფს.
ქვეითი მეომრის იარაღი


შუბები, ისრის წვერები, პირიანი იარაღი და ცულები ძველი საქართველოს არქეოლოგიური მოწმობების მნიშვნელოვან ნაწილს შეადგენს. მათი მეშვეობით ვიკვლევთ იარაღის დამზადების ხერხებსა და ეპოქებს შორის განსხვავებებს. სამხედრო საქმის აღსადგენად აღმოჩენის გარემოებებიც მნიშვნელოვანია. სამარხში, დასახლებასა თუ სალოცავში ნაპოვნ ნივთს შეიძლება სხვადასხვა დანიშნულება ჰქონოდა. [4, 7]
დამცავი აღჭურვილობა არათანაბრად ინახება. ფარის ლითონის ნაწილი საუკუნეებს ხის საფუძველსა და ტყავის საფარზე უკეთ უძლებს. ამიტომ ძველი შეიარაღების ზოგი ნაწილი უშუალოდ ნივთებითაა ცნობილი, ზოგი კი გამოსახულებებისა და შესადარებელი მასალის მიხედვით აღდგება.
ყველა კოლხი და იბერიელი მეომრის ერთი საერთო იერის დადგენა შეუძლებელია. იარაღსა და დაცვაზე წვდომა შეძლებაზე, ადგილსა და დროზე იყო დამოკიდებული. წარმოდგენილ სერიაში ეს განსხვავებები მხატვრულადაა გადმოცემული. ნახატები ეპოქის ადამიანების წარმოდგენაში გვეხმარება, ცალკეული ნივთების დათარიღებას კი არქეოლოგიური წყაროები განსაზღვრავს.
დიდ სახელმწიფოებს შორის
კოლხეთი და იბერია დიდი სახელმწიფოების მეზობლად ვითარდებოდა. ბერძნული და ირანული გავლენა შესამჩნევია ხელოვნების ნიმუშებსა და ფუფუნების საგნებში, თუმცა კულტურული კავშირი ყოველთვის პოლიტიკურ დაქვემდებარებას არ ნიშნავდა. ადგილობრივი საზოგადოებები გარედან შემოსულ ნიმუშებს ირჩევდნენ და გადაამუშავებდნენ, ძალაუფლების საკუთარ ცენტრებს კი ინარჩუნებდნენ. [4]
ძვ. წ. 65 წელს აღმოსავლეთის ლაშქრობის დროს პომპეუსი იბერიაში შეიჭრა და მეფე არტოკე აიძულა, მის პირობებს დათანხმებოდა. ამ ამბავმა ქვეყანა რომთან ურთიერთობათა სისტემაში ჩართო. იბერიამ სამეფო ხელისუფლება შეინარჩუნა. რომის უპირატესობას იგი ჩვეულებრივ პროვინციად არ უქცევია. [6]

მომდევნო საუკუნეებში ქართლი რომაულ და ირანულ პოლიტიკურ სამყაროებს შორის აღმოჩნდა. გვიან ანტიკურ ხანაში განსაკუთრებით გაძლიერდა სასანიანთა ირანის ზეწოლა. IV საუკუნეში ქრისტიანობის მიღებამ ქვეყნის რელიგიური და კულტურული ცხოვრება შეცვალა. VI საუკუნეში სასანიანებმა იბერიაში მეფობა გააუქმეს. [3, 4]
კოლხეთისა და იბერიის ისტორიული მნიშვნელობა ცალკეული დინასტიების ბედს სცდება. აქ ჩამოყალიბდა ქალაქური ცენტრები, ხელოსნობის ტრადიციები და მართვის გამოცდილება, რომელსაც მომდევნო თაობები მიმართავდნენ. ანტიკური და ადრეული შუა საუკუნეების ცვლილებების გავლით ეს მიწები შუა საუკუნეების საქართველოს ისტორიაში შევიდა.
სამოსი და თავსაბურავები
ძველი ადამიანის მხოლოდ იარაღით წარმოდგენა ძნელია. სამოსი, თავსაბურავი, ვარცხნილობა და სამკაული მის იერს ავსებს და შეიძლება საზოგადოებრივ მდგომარეობასა და კულტურულ კავშირებზე მოგვითხროს. გიორგი წიკლაურის რეკონსტრუქციებზე დაფუძნებული პორტრეტების ნაკრები სხვადასხვა ეპოქის მასალას აერთიანებს. თითოეულ სახეს ცალკე დათარიღება სჭირდება.

თავსაბურავების აღსადგენად იყენებენ ქანდაკებებსა და ძველ ჭურჭელზე გამოსახულებებს, ასევე არქეოლოგიურ მონაპოვარს. სილუეტი ხშირად საკმაოდ ნათლად ჩანს, მასალა და აგებულება კი ვარაუდით უნდა აღდგეს. ამიტომ ქვემოთ სახელწოდებები „თექის ქუდი“ და „ტყავის მუზარადი“ ავტორის ინტერპრეტაციას გამოხატავს.
განსაკუთრებულ ყურადღებას ბედენის სახე მოითხოვს. ის ბრინჯაოს ხანას მიეკუთვნება და იბერიის სამეფოზე ბევრად ძველია. ნაკრებში ის საქართველოს ტერიტორიაზე ადრეული სამოსის ისტორიას ეხება და ანტიკური იბერიელი მეომრის შესახებ მოწმობას არ წარმოადგენს. [8]
ძველი ადამიანის ხუთი სახე
1 ქუდი ვანის გამოსახულების მიხედვით
რეკონსტრუქციის ავტორის განმარტებით, მაღალი თავსაბურავის საფუძველი ვანის ქანდაკებაა. იგი თექის ქუდადაა განმარტებული. გვიანდელ ქართულ თავსაბურავებთან მსგავსება ფორმების შესადარებლად საინტერესოა, თუმცა თავისთავად ტრადიციის უწყვეტობას ვერ ადგენს.
2 თავსაბურავი ბედენიდან
დაბალი ქუდი ბედენის სამარხის მასალას უკავშირდება. ადრეული ყორღანების პერიოდის ბედენის ეტაპი დაახლოებით ძვ. წ. 2400–2000 წლებით თარიღდება. ეს სახე თხრობას ბრინჯაოს ხანამდე აფართოებს. მისთვის დადასტურებული „იბერიელთა ქუდის“ წოდება ქრონოლოგიურად არასწორია. [8]
3 მუზარადი გომის სასმისზე გამოსახული ფიგურის მიხედვით
ავტორის განმარტებით, მესამე სახე გომის სასმისზე გამოსახულ ფიგურას ეფუძნება. მისი ტყავის მუზარადად გაგება რეკონსტრუქციად რჩება. ავტორის მიერ მოხსენიებული ანალოგიები ვარსიმაანთკარისა და კამარისხევის ბრინჯაოს მუზარადებთან კონკრეტული აღმოჩენების პუბლიკაციებში უნდა გადამოწმდეს.
4 ვარცხნილობა და წვერი
გრძელთმიანი და წვერებიანი კაცი გარეგნობის მხატვრულად აღდგენილ ერთ-ერთ ვარიანტს წარმოადგენს. ასეთი პორტრეტი ძველ ეპოქას გვაახლოებს, თუმცა კოლხეთისა და იბერიის ყველა მკვიდრისთვის ერთ ვარცხნილობას ვერ განსაზღვრავს.
5 იბერიელთა სავარაუდო თავსაბურავი
მეხუთე თავსაბურავის მომრგვალებული ფორმა სხვადასხვა ინტერპრეტაციის საშუალებას იძლევა. ძველი ნიმუშის ზუსტი იდენტიფიკაციის გარეშე მისი მასალა და დამცავი დანიშნულება დაუდგენელია. ნაკრებში ნეიტრალური სახელწოდებაა დატოვებული.
ილუსტრაციების შესახებ
აკვარელები თანამედროვე მხატვრული რეკონსტრუქციებია, რომლებიც მოწოდებულ მასალაზე დაყრდნობით ხელოვნური ინტელექტის დახმარებით შეიქმნა. რამდენიმე სახის წყაროა Giorgi Tsiklauri-ის რეკონსტრუქციები. ახალი აკვარელები GeorgianHistory-სთვის მომზადდა და ამ მხატვარს არ მიეწერება.
წყაროები და დამატებითი ლიტერატურა
- [1] Fitzwilliam Museum: The Search for the Golden Fleece
- [2] Kelsey Museum of Archaeology: ვანის გათხრები
- [3] George Sanikidze. Kartli, Encyclopaedia Iranica
- [4] Gocha R. Tsetskhladze. Georgian art and archaeology, Encyclopaedia Iranica
- [5] სტრაბონი. გეოგრაფია, XI.3
- [6] იბერიის ადრეული მეფეების კვლევა, Anabasis (2012)
- [7] Fitzwilliam Museum: ვანის სამარხები
- [8] Bedianashvili და სხვ. ტექსტილი ბედენის ხანაში, Journal of Archaeological Science: Reports (2022)



