GeorgianHistoryდამოუკიდებელი ისტორიული ჟურნალი
← ყველა მასალა

სამეფო კანონი მთისთვის: გიორგი V-ის „ძეგლისდება“

მთიულეთი, დაახლოებით 1334–1335 წლები. როგორ განსაზღვრავდა გიორგი ბრწყინვალის კანონთა კრებული დანგრეული ციხისათვის პასუხისმგებლობას, ზღუდავდა ვალის ნამატს და განამტკიცებდა მეფის ხელისუფლებას მთის თემებში.

პოსტერი „სამეფო კანონი მთისთვის“ — გიორგი V-ის სამართლის წიგნის სათაური, დათარიღება დაახლოებით 1334–1335 წლებით და ქართული ტექსტი 1913 წლის ბეჭდური გამოცემიდან.
პოსტერი. ქართული ტექსტი სარგის კაკაბაძის 1913 წლის ბეჭდური გამოცემიდანაა. მთიანი ფონი მხატვრული გაფორმებაა.

თვითნებურად დანგრეული ციხე თავიდან უნდა აეშენებინათ. დამნაშავეს ჯარიმაც უნდა გადაეხადა, რომლის ოდენობა დაზარალებული მხარის მდგომარეობაზე იყო დამოკიდებული. თუ სიმაგრე სამეფო საბჭოს განკარგულებით ინგრეოდა, პასუხისმგებლობა აღარ დგებოდა. შუა საუკუნეების ქართული სამართლის წიგნის ერთი მუხლი ამგვარად ავლებდა ზღვარს კერძო ძალადობასა და სახელმწიფო ხელისუფლების მოქმედებას შორის. [1, 2]

ეს სამართლის წიგნი გიორგი V ბრწყინვალის „ძეგლისდებაა“, რომელსაც ჩვეულებრივ 1334–1335 წლებით ათარიღებენ. მის სათაურს „ძეგლის დადების“ ფორმითაც გადმოსცემენ. თავდაპირველად სამართლის კრებული აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთისთვის, უწინარესად მთიულეთისთვის იყო განკუთვნილი. მისი მოქმედების ზუსტი ისტორიული ფარგლები სადავოა. მეფის შემოვლის მარშრუტი უფრო ვრცელ ტერიტორიას მოიცავდა, ვიდრე თავად კანონშია მითითებული. [3, 5]

დოკუმენტის შექმნას წინ უძღოდა ათწლეულების განმავლობაში მიმდინარე რყევები. მონღოლთა ბატონობამ სამეფო ხელისუფლებასა და მთიან მხარეებს შორის კავშირი შეასუსტა, არაგვის ხეობაში სამხედრო მოქმედებებმა კი ადგილობრივი წინააღმდეგობები გაამწვავა. გიორგი V ქვეყანაში ხელისუფლებას აღადგენდა. ერთ-ერთი საშუალება წესების წერილობით განსაზღვრა იყო — ვის ჰქონდა განსჯის უფლება, როგორ უნდა ანაზღაურებულიყო ზიანი და რომელ გადაწყვეტილებას სჭირდებოდა სამეფო საბჭოს ჩარევა. [3]

კრებულის შესავალში მოთხრობილია, როგორ გაემგზავრა მეფე დედაქალაქიდან მთაში, მოინახულა ჟინვალი და ხადა-ცხაოტი და დარიალამდე მიაღწია. იგი იბარებდა ადგილობრივ წინამძღოლებს, უსმენდა მათ და არკვევდა, რა ხდებოდა მათ მხარეებში. დაბრუნების შემდეგ მეფემ მოიწვია თათბირი კათოლიკოსის, ეპისკოპოსების, ვაზირებისა და ადგილობრივი მმართველობის წარმომადგენლების მონაწილეობით. თავად დოკუმენტი ამგვარად განმარტავს მასში დადგენილი წესების წარმოშობას. [1, 2]

შესავალში აღწერილი სურათი მძიმეა — მკვლელობები, დანგრეული სიმაგრეები, საკუთრების ხელყოფა და ოჯახური ურთიერთობების დარღვევა. კანონმდებელი აღიარებდა, რომ ყველა წარსული დაპირისპირების გადასინჯვა და სამართლიანი ანაზღაურების მიღწევა უკვე შეუძლებელი იყო. ამიტომ ახალი წესები, პირველ რიგში, მომავალს ეხებოდა. ამ დათქმის მიღმა პრაქტიკული ამოცანა იკვეთება — შემდგომი დავების განხილვის წესის დადგენა. [1, 2]

სამეფო ხელისუფლება ადგილობრივ მმართველობას ეყრდნობოდა, მის წარმომადგენლებს იცავდა და განსაზღვრავდა, რომელი საკითხი უნდა განხილულიყო დარბაზში, სამეფო საბჭოში. საეკლესიო საქმეებს ცალკე განსჯადობა შეუნარჩუნდა. ჩვეულებითი ნორმები სახელმწიფო ხელისუფლების სანქციებს შეუთავსდა, მთის საზოგადოების ჩვეული ურთიერთობები კი მეფის მიერ დადგენილ წესრიგში მოექცა. [3]

ეს ჩანაფიქრი განსაკუთრებით ნათლად ჩანს ციხის დანგრევის შესახებ 27-ე მუხლში. ანაზღაურება ფულადი ჯარიმით არ ამოიწურებოდა. დამნაშავეს სიმაგრე მისი მფლობელის მდგომარეობის შესაბამისად უნდა აღედგინა. დარბაზის განკარგულება მოქმედების სამართლებრივ შეფასებას ცვლიდა. ამგვარად, კანონი ცენტრალურ ხელისუფლებას ანიჭებდა უფლებას, დაეშვა ისეთი მოქმედება, რომლის გამოც კერძო პირს პასუხი მოეთხოვებოდა. [1, 2]

ძალადობისა და მმართველობის საკითხებთან ერთად ყოველდღიურ ცხოვრებას ვალის პრობლემაც ეხებოდა. 46-ე მუხლი პროცენტის აღებას გმობდა, მაგრამ თუ გამსესხებელი მაინც მოითხოვდა დანამატს, ზღვარს უწესებდა — ორ ვერცხლის ერთეულს ათზე. რამდენი დროც უნდა გასულიყო, მეტის მოთხოვნა დაუშვებელი იყო. ეს ვალზე საერთო დანამატის ზღვარია და მისი წლიურ ოცპროცენტიან განაკვეთად წაკითხვა შეცდომა იქნებოდა. [1, 2]

ხელისუფლების მოწყობას სამართლის წიგნის ენაც ავლენს. იურიდიული სიტყვა „განჩინება“ შეიძლებოდა ნიშნავდეს როგორც სასამართლო გადაწყვეტილებას, ისე სავალდებულო წესის დადგენას. განსჯისა და ნორმების შექმნის უფლებები მჭიდროდ იყო დაკავშირებული. ამავე დროს კრებული ადამიანებს საზოგადოებრივი მდგომარეობის მიხედვით განასხვავებდა და მკაცრ სასჯელებსაც აწესებდა, მათ შორის თმის იძულებით მოჭრას. ეს თავისი ეპოქის სამართალია და მის ისტორიულ გარემოში უნდა წავიკითხოთ. [4, 5]

„ძეგლისდების“ მნიშვნელობა შემორჩენილი დებულებების კონკრეტულობაშია. ისინი გვიჩვენებს, როგორ ცდილობდა სამეფო ხელისუფლება ძალადობაზე პასუხისმგებლობის, მმართველობის წესისა და ქონებრივი მოთხოვნების ფარგლების განსაზღვრას. თავად სამართლის წიგნი ვერ ადასტურებს, რომ ყველა წესი სრულდებოდა. იგი გვინახავს გიორგი V-ის ჩანაფიქრს — მთის თემებსა და სახელმწიფოს შორის ურთიერთობისთვის წერილობითი და სავალდებულო სახის მიცემას. [3]

GeorgianHistory-ის ვერტიკალური პოსტერი „ძეგლისდების“ ქართული ტექსტით 1913 წლის ბეჭდური გამოცემიდან.
„ძეგლისდების“ ქართული ტექსტი სარგის კაკაბაძის 1913 წლის ბეჭდურ გამოცემაში. პოსტერი. მთის ფონი მხატვრული გაფორმებაა. სრულად გახსნა.

წყაროები და დამატებითი ლიტერატურა