ფარავანი: მეფე ტყვეობაში
1465 წელი. გიორგი VIII-ის დატყვევება ფარავნის ტბასთან და ბრძოლა ქართლისთვის. როგორ დააჩქარა მეფის დატყვევებამ ძალაუფლების გადანაწილება საქართველოში.

ფარავნის ტბასთან 1465 წელს დატყვევებული კაცი მხოლოდ მხედართმთავარი არ ყოფილა. სამცხის ათაბაგ ყვარყვარე II ჯაყელის ტყვე გიორგი VIII აღმოჩნდა — მეფე, რომელიც დაშლის პირას მისული ქართული მონარქიის შენარჩუნებას ცდილობდა. გათავისუფლების შემდეგ მან ძველი მდგომარეობა ვეღარ დაიბრუნა. ერთიან საქართველოზე პრეტენზიის მქონე მმართველმა მეფობა მხოლოდ კახეთში განაგრძო. ხელისუფლების ამ ორ მდგომარეობას შორის ისეთი კრიზისი იყო, რომელსაც ერთი ბრძოლის შედეგით ვერ ავხსნით. [1, 2]
ჯერ კიდევ 1463 წელს გიორგი ჩიხორთან დამარცხდა ბაგრატთან ბრძოლაში, რომელიც მისი მეტოქე იყო ბაგრატიონთა დინასტიიდან. გამარჯვებული იმერეთის მეფედ დამკვიდრდა. ისტორიოგრაფიაში ის ბაგრატ VI-ად არის ცნობილი, იმერეთის მეფეთა რიგში კი — ბაგრატ II-ად. განსხვავება მნიშვნელოვანია. საუბარია ერთსა და იმავე ადამიანზე, რომელიც ქვეყნის დასავლეთისთვის ბრძოლით არ შემოფარგლულა. მოგვიანებით გიორგის დატყვევება გამოიყენა და ძალაუფლება ქართლზეც გაავრცელა. [3]
სამცხეც არ უნდა წარმოვიდგინოთ ერთ ბანაკად, რომელიც უპირობოდ მიჰყვებოდა თავის მმართველს. თავფარავნის ბრძოლის შესახებ აკადემიური სტატიის მიხედვით, ადგილობრივ დიდებულთა შორის ათაბაგის მოწინააღმდეგეებმა დახმარებისთვის მეფეს მიმართეს. გიორგი ჯარით ფარავანთან დაბანაკდა. ამრიგად, დაპირისპირება მხოლოდ სამეფო ცენტრსა და დამოუკიდებლად მოქმედ მთავარს შორის არ მიმდინარეობდა. თვით სამთავროშიც იყვნენ ძალები, რომლებიც თავიანთ ინტერესებს სამეფო ხელისუფლებას უკავშირებდნენ. მეტოქეები იბრძოდნენ მიწებისთვისაც და იმ ადამიანების ერთგულებისთვისაც, ვინც ამ მიწებს განაგებდა. [2]
ყველაზე დრამატული მომენტის შესახებ ბევრად ნაკლები ვიცით, ვიდრე მისი შედეგების შესახებ. XVIII საუკუნეში მოღვაწე ვახუშტი ბაგრატიონი ყვარყვარეს მოულოდნელ თავდასხმასა და მეფის დატყვევებას აღწერს. მის თხრობას მოვლენებისგან თითქმის სამი საუკუნე აშორებს. ამიტომ მას ბრძოლის ზუსტ სურათად ვერ მივიღებთ. [4] თუმცა დატყვევების ფაქტი მხოლოდ გვიანდელ ისტორიულ ტრადიციას არ ეყრდნობა. კირილ თუმანოვი ამ ცნობებს XV საუკუნის საბუთებს, მათ შორის კონსტანტინეს 1466 წლის სიგელს, ადარებდა. ძირითადი ფაქტის სარწმუნოება დატყვევების ყველა გარემოებას თანაბარი სიზუსტით ვერ გვიდასტურებს. [5]
პოლიტიკური შედეგი ბრძოლის დეტალებზე მნიშვნელოვანი აღმოჩნდა. ბაგრატი ქართლში გადავიდა და 1466 წელს თავი საქართველოს მეფედ გამოაცხადა. იმერეთის მმართველმა ახლა უფრო ფართო ძალაუფლებაზე განაცხადა პრეტენზია. მეტოქის დატყვევებამ მას დასავლეთის სამეფოს საზღვრებს გარეთ მოქმედების საშუალება მისცა. გიორგის გათავისუფლებამ ბაგრატის მოპოვებული უპირატესობა ვეღარ გააუქმა. სამეფო ტიტული მნიშვნელობას ინარჩუნებდა, მაგრამ მისთვის ძალაუფლების სხვადასხვა ცენტრი იბრძოდა. [3]
გიორგი ქართლში თავისი მდგომარეობის აღდგენას ცდილობდა, საბოლოოდ კი კახეთში აღმოჩნდა. ამ სამეფოს ისტორიაში ის გიორგი I-ის სახელითაა ცნობილი. აკადემიური ენციკლოპედია მის კახეთში მეფობას 1466–1476 წლებით ათარიღებს. ისტორიოგრაფიაში ნომერთა სხვაობა დიდი ცვლილების მოკლე ჩანაწერია. იგივე ხელმწიფე ცალკე სამეფოს ისტორიაში შევიდა. მისი მმართველობა გაგრძელდა, მაგრამ ძალაუფლების ტერიტორიული მასშტაბი შეიცვალა. [1, 2]
ფარავანი ერთიანობასა და დაშლას შორის მყისიერ საზღვრად არ ქცეულა. დასავლეთს უკვე საკუთარი მეფე ჰყავდა, სამცხის ათაბაგი დამოუკიდებლობას ესწრაფოდა, ქართლისთვის ბრძოლა კი ტყვე მეფის დაბრუნებით არ დასრულებულა. 1465 წლის მნიშვნელობა ისაა, რომ ამ მოვლენამ ძალაუფლების გადანაწილება დააჩქარა. ერთი ადამიანის დატყვევებამ რამდენიმე მმართველის შესაძლებლობები შეცვალა. გიორგი VIII-ის ისტორია გვიჩვენებს, როგორ უთმობდა ერთიანი მონარქია ადგილს ერთმანეთის მეტოქე სამეფოებს დამარცხებების, პრეტენზიებისა და დაბრუნების წარუმატებელი მცდელობების თანმიმდევრობით. [1, 2, 3, 5]
წყაროები და დამატებითი ლიტერატურა
- 1. გ. აკოფაშვილი. „გიორგი VIII“. ქართული ენციკლოპედია, საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია. ელექტრონული გამოქვეყნების წელი მითითებული არ არის. ნანახია 22.10.2026. წაკითხულია სრული სტატია. ადასტურებს მეფობის თარიღებს, 1463 წლის მარცხს, 1465 წლის დატყვევებასა და კახეთში ცალკე მეფობაზე გადასვლას. ძირითადი ქრონოლოგიური საყრდენი.
- 2. მ. ზალდასტანიშვილი. „თავფარავნის ბრძოლა“. იგივე აკადემიური გამოცემა. ელექტრონული გამოქვეყნების წელი მითითებული არ არის. ნანახია 22.10.2026. წაკითხულია სრული სტატია. ადასტურებს ათაბაგის მოწინააღმდეგეთა მიმართვას გიორგისთვის, მეფის დაბანაკებას ტბასთან, დატყვევებასა და ქართლში პოზიციების დაბრუნების შემდგომ მცდელობებს.
- 3. ქ. ჩხატარაიშვილი. „ბაგრატ VI“. იგივე აკადემიური გამოცემა. ელექტრონული გამოქვეყნების წელი მითითებული არ არის. ნანახია 22.10.2026. წაკითხულია სრული სტატია. ადასტურებს ორმაგ ნუმერაციას, ჩიხორის ბრძოლის შემდეგ იმერეთში მეფობასა და ბაგრატის მოქმედებებს ქართლში 1466 წელს.
- 4. ვახუშტი ბაგრატიონი. „აღწერა სამეფოსა საქართველოსა“, XVIII საუკუნე. სამეცნიერო გამოცემა: „ქართლის ცხოვრება“, ტ. IV, ტექსტი დაადგინა ს. ყაუხჩიშვილმა, თბილისი, 1973. განხილულია „ცხორება სამცხე-კლარჯეთისა“ ნაწილის ქართული ფრაგმენტი, ქვეთავი „ა. ყუარყუარე, დ წელი მთავრა“, მეფის დაბანაკებისა და მოულოდნელი თავდასხმის შესახებ აბზაცები. ბმული მიდის საჯაროდ ხელმისაწვდომ ელექტრონულ ტრანსკრიფციაზე და არა გამოცემის სკანზე. ადასტურებს გვიანდელი თხრობის შინაარსს. მისი ყველა დეტალის დამოუკიდებელი სარწმუნოება დადასტურებული არ არის. დაბეჭდილი გამოცემის გვერდები ცალკე არ შემოწმებულა.
- 5. Cyril Toumanoff — კირილ თუმანოვი. The Fifteenth-Century Bagratids and the Institution of Collegial Sovereignty in Georgia. Traditio, 7, 1951, გვ. 169–221. DOI: 10.1017/S0362152900015142. განხილულია გვერდზე ხელმისაწვდომი შესავალი და შენიშვნები 102, 128, 135–141, 155, 167. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია შენიშვნა 135 XV საუკუნის საბუთების შესახებ და შენიშვნები 141, 167 წყაროთა წაკითხვისა და მატიანეთა განსხვავებების შესახებ. შეზღუდული წვდომის მიღმა არსებული სრული ტექსტი წაკითხულად არ არის წარმოდგენილი. კონსტანტინეს სიგელის დედანი ცალკე არ შემოწმებულა.


