ფეოდალური საქართველო თამარ მეფის ეპოქაში
სამეფო ტახტს მთელი ქვეყანა ედგა უკან: მიწათმოქმედები და აზნაურები, მხარეთა გამგებლები და მოხელეები, სასულიერო პირები, ხელოსნები და მწიგნობრები. მათმა შრომამ, უფლებებმა და მოვალეობებმა სამეფოს წყობა ჩამოაყალიბა.

საკუთარი სამართლებრივი ლექსიკა, პატრონყმური ურთიერთობები, მიწაზე უფლებები და სამეფო კარის დაწესებულებები საშუალებას გვაძლევს, შუა საუკუნეების საქართველოში დამოუკიდებელი ისტორიული ტრადიცია დავინახოთ. ეს ტრადიცია კავკასიურ სამყაროში, მეზობელ კულტურებთან ურთიერთქმედებით ვითარდებოდა. თხრობა მიწის, სამსახურის, ძალაუფლებისა და ცოდნის ურთიერთკავშირზეა აგებული.
ქვეყანა სამეფო ტახტის მიღმა
თამარის დროინდელი საქართველოს სამეფოს ძლიერება სასახლის კედლებს მიღმა იქმნებოდა. მას განსაზღვრავდა, ვის ეკუთვნოდა მიწა, ვინ ამუშავებდა მას, ვის ხვდებოდა შემოსავალი და ვის შეეძლო ამ შემოსავლის სამხედრო ძალად ქცევა. მეფის განკარგულება დიდ მოხელეთა, მხარეთა მმართველებისა და ადგილობრივი მფლობელების ხელში გაივლიდა. მონასტრისათვის შეწირულობა იმ ადამიანების ცხოვრებას ცვლიდა, რომლებიც მის განხილვას არასოდეს დასწრებიან. ქალაქის სახელოსნო კარის, ლაშქრისა და სოფლის საჭიროებებს აკმაყოფილებდა, მწიგნობრის მიერ შედგენილ სიგელს კი ოჯახის მდგომარეობის განსაზღვრა ადამიანის სიცოცხლეზე ხანგრძლივი დროით შეეძლო.
ამ საზოგადოებას ფეოდალურს ვუწოდებთ. ეს განსაზღვრება ურთიერთობათა მთელ წრეს მოიცავს: მიწის მფლობელის ძალაუფლებას დამოკიდებულ ადამიანებზე, კეთილშობილი კაცის სამსახურს თავისი პატრონისადმი, დიდგვაროვანთა მემკვიდრეობით უპირატესობებს და სახელმწიფო თანამდებობების მიწით უზრუნველყოფას. საქართველოში ამ ურთიერთობებს საკუთარი სახელწოდებები, განვითარების თანმიმდევრობა და სამართლებრივი პრაქტიკა ჰქონდა. მათ გასაგებად ერთდროულად უნდა დავინახოთ სამეფო, მხარე, სამფლობელო და ცალკეული მეურნეობა.
თამარის მმართველობა საშუალებას გვაძლევს, ეს სისტემა სახელმწიფოებრივი და კულტურული აღმავლობის ხანაში განვიხილოთ. თამარმა დამოუკიდებლად მეფობა 1184 წელს დაიწყო. ამას წინ უძღოდა გიორგი III-სთან თანამეფობა, რომელსაც ჩვეულებრივ 1178 წლით ათარიღებენ. მკვლევართა ნაშრომებში 1179 წელიც გვხვდება. ჩვენი თხრობის საგანი ამ დინასტიურ მოვლენაზე გაცილებით ფართოა. გვაინტერესებს ქვეყნის მოწყობა, რომლის მართვაც თამარს უწევდა: სოციალური ფენები, მიწაზე უფლებები, ბეგარა და ვალდებულებები, დაწესებულებები, გადაწყვეტილების მიღების გზები და კულტურის მატერიალური საფუძვლები.[1–3]
ამ სამყაროს შესახებ მოწმობები სხვადასხვაგვარია. მემატიანე დაწვრილებით აღწერს დანიშვნებსა და კონფლიქტებს, ყოველდღიურ შრომას კი გაცილებით ნაკლებ ყურადღებას უთმობს. სიგელი კონკრეტულ უფლებებსა და ვალდებულებებს გვიჩვენებს, თუმცა მთელ საზოგადოებას არ აღწერს. გვიანდელი სასახლის წესდება კარის სამსახურების მოწყობას ასახავს და სხვადასხვა დროის დადგენილებებს ინახავს. ამიტომ ზოგიერთ დეტალს დროითი განმარტება სჭირდება. მნიშვნელოვანია ერთმანეთისგან გავარჩიოთ თამარის საქართველო, წინა საუკუნის მემკვიდრეობა და წესები, რომლებიც საბოლოოდ მოგვიანებით ჩამოყალიბდა.
1. მიწა, როგორც მეურნეობისა და ძალაუფლების საფუძველი
შუა საუკუნეების მფლობელისათვის მიწა რეგულარულად განახლებადი კეთილდღეობის წყარო იყო. სახნავი მოსავალს იძლეოდა, ვენახი — ყურძენსა და ღვინოს, საძოვარი კი პირუტყვის შენახვას უზრუნველყოფდა. თუმცა სამფლობელოს მხოლოდ სავარგულების ჩამონათვალი ვერ აღწერს. მისი ფასი დამოკიდებული იყო მეურნეობის მცოდნე ადამიანებზე, წყალზე წვდომაზე, გზების მდგომარეობაზე, წარმოებულის შენახვისა და კუთვნილი წილის მიღების შესაძლებლობაზე. ამიტომ ფეოდალიზმის შესწავლისას უნდა ვიკითხოთ, რამდენი მიწა იყო და რა უფლებები ახლდა მის ფლობას.
ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ქართული ცნება იყო მამული. მასში მამით მიღებულ მემკვიდრეობასთან კავშირი შენარჩუნებული იყო. ეს სიტყვა შეიძლება წინაპართაგან მიღებულ ქონებას, მიწას და თვით მშობლიურ ქვეყანასაც აღნიშნავდეს. მიწათმფლობელობის ისტორიისათვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მისი მნიშვნელობა, როგორც მემკვიდრეობითი სამფლობელოსი. თანდათან მამულმა ქონების მემკვიდრეობითი ხასიათის აღნიშვნა დაიწყო, მიუხედავად იმისა, თავდაპირველად როგორ იყო ის შეძენილი.[7]
ასეთი უფლება რამდენიმე თაობას აკავშირებდა. მფლობელი განაგებდა რესურსს, რომლის იმედიც მის მემკვიდრეებს ჰქონდათ, და ცდილობდა, იგი სხვისი პრეტენზიებისაგან დაეცვა. საგვარეულო მეხსიერებას პრაქტიკული სამეურნეო შინაარსი ჰქონდა: ვინ მიიღო მიწა, რის საფუძველზე და ვინ დაამტკიცა ბოძება. შემონახული სიგელი, ნასყიდობის მოწმობა ან მეფის წყალობის ხსოვნა მომავალ დავაში საბუთად შეიძლებოდა ქცეულიყო. ოჯახისათვის სამფლობელოს დაკარგვა კარის შენახვის, სამსახურის გაწევისა და ჩვეული მდგომარეობის შენარჩუნების შესაძლებლობების შემცირებას ნიშნავდა.
მემკვიდრეობითი სამფლობელოს გვერდით არსებობდა სამსახურის სანაცვლოდ უზრუნველყოფა. მას უკავშირდება საკარგავის ცნება. მის მფლობელს მოსაკარგავეს უწოდებდნენ. XI–XIII საუკუნეების კვლევებში ეს სიტყვა აღნიშნავს მიწებსა და შემოსავლებს, რომლებიც მოვალეობის შესრულებასთან დაკავშირებით გადაეცემოდა ადამიანს. მიმღები სამსახურისათვის საჭირო მატერიალურ შესაძლებლობას იძენდა, რესურსის გამცემი ხელისუფლება კი დაკისრებული საქმის შესრულებას მოელოდა.[8; 41]
მემკვიდრეობით ქონებასა და სამსახურისათვის უზრუნველყოფას შორის განსხვავებას პოლიტიკური შედეგი ჰქონდა. მეფისათვის მნიშვნელოვანი იყო, შეენარჩუნებინა სხვა ადამიანის დანიშვნისა და მისთვის თანამდებობის შესასრულებლად საჭირო საშუალებების გადაცემის უფლება. მფლობელს კი თავისი მდგომარეობის განმტკიცება და შვილების მომავლის უზრუნველყოფა სურდა. აქედან ჩნდებოდა მუდმივი დაძაბულობა: მართვისათვის აუცილებელი ბოძება დროთა განმავლობაში შეიძლებოდა იმ სახლს გაეძლიერებინა, რომელიც მას უკვე საკუთარ ქონებად თვლიდა.
თუმცა ყოველი სამფლობელო ერთნაირი წარმოშობის მიწის ნაკვეთად არ უნდა წარმოვიდგინოთ. დიდი მეურნეობა შეიძლებოდა მემკვიდრეობით მიღებული, ნაყიდი, ბოძებული და სხვაგვარად შეძენილი ქონებისაგან შემდგარიყო. მის სხვადასხვა ნაწილს ფლობის სხვადასხვა საფუძველი ჰქონდა. კითხვას „ვისია ეს მიწა?“ ამიტომ სხვა კითხვებიც მოჰყვებოდა: მემკვიდრეობით არის მიღებული თუ თანამდებობას უკავშირდება, რომელი მოვალეობები რჩება ძალაში, ვინ ადასტურებს უფლებას და კონკრეტულად რისი გადაცემა შეუძლია შემდეგ მფლობელს.
სამეფოში ერთმანეთისაგან განსხვავდებოდა სახელმწიფო მმართველობის ქვეშ მყოფი მიწები, სამეფო სახლის უშუალო უზრუნველყოფისათვის განკუთვნილი სამფლობელოები და საერო თუ საეკლესიო მესაკუთრეთა მიწები. ისტორიკოსები სახელმწიფო მხარეთა მართვას ერისთავებს უკავშირებენ, სამეფო დომენს კი საკუთარი განმკარგულებლები ჰყავდა. ეს განსხვავება გვეხმარება გავიგოთ, რატომ არ უნდა გავაიგივოთ მხარის მმართველის უფლებამოსილება მის პირად მიწის სიმდიდრესთან.[9]
სამეფო დომენი ტახტს საკუთარ სამეურნეო საყრდენს აძლევდა. საშუალებებით, რომლებსაც მეფე თავისი მსახურების მეშვეობით განაგებდა, შეიძლებოდა კარის შენახვა, ცალკეული სამხედრო ძალების უზრუნველყოფა და ბოძებების გაცემა. მათი სიმცირისას დიდი მფლობელების თანხმობაზე დამოკიდებულება იზრდებოდა. ამიტომ მიწის პოლიტიკა პირდაპირ უკავშირდებოდა სამეფო ხელისუფლების დამოუკიდებლად მოქმედების შესაძლებლობას.
საეკლესიო დაწესებულებას სამფლობელო საქმიანობის გაგრძელების საშუალებას აძლევდა. შემოსავლით ფინანსდებოდა ღვთისმსახურება, საძმოს შენახვა, მშენებლობა და წიგნზე მუშაობა. საერო სახლს შემოსავალი შეიარაღებული ხალხის შენახვისა და პოლიტიკაში მონაწილეობის საშუალებას აძლევდა. ორივე შემთხვევაში შემოსავლის უფლება პირადი მოხმარების ფარგლებს სცდებოდა და მფლობელის საზოგადოებრივ წონას განსაზღვრავდა.
მფლობელის შემოსავალი და სამეფო ხაზინა
ერთი შეხედვით ერთნაირი გადასახადის უკან სხვადასხვა უფლება შეიძლებოდა მდგარიყო. დამოკიდებული ოჯახი წარმოებულის ნაწილს იმ მფლობელს აძლევდა, რომელიც მის ვალდებულებებს განაგებდა. სამეფო ხელისუფლება სახსრებს საკუთარი სამფლობელოებიდან და შემოსავლებზე პასუხისმგებელი დაწესებულებების მეშვეობით იღებდა. ამიტომ მეურნეობის გასაგებად მნიშვნელოვანია, ვის ეკუთვნოდა შემოსავალი და რის საფუძველზე ითხოვდნენ მას.[14;42]
სოფლის სამფლობელოში შემოსავალი მწარმოებლის მეურნეობას ბატონის სახლის ან საეკლესიო დაწესებულების შენახვასთან აკავშირებდა. ქალაქში ამას სავაჭრო გადასახადები და ბაჟები ემატებოდა, რომლებსაც სამეფო საფინანსო მმართველობა განაგებდა. მოსავალი, ფული და სამსახური სხვადასხვა გზით მიეწოდებოდა მიმღებებს. მათ შემდეგ ეს საშუალებები კარის, სამხედრო ძალების ან მონასტრის შესანახად შეეძლოთ გამოეყენებინათ.[14;42]
თვალსაჩინო მაგალითს გვაძლევს თამარის სიგელი გელათისადმი, რომელსაც ეროვნული არქივი 1187 წლით ათარიღებს. თორმეტ ბერს, რომლებსაც სარჩო არ ჰქონდათ, სოფელ ჭორვილის შემოსავლის ნაწილი დაენიშნათ. განკარგულება ეხებოდა განსაზღვრულ შემოსავალს, რომელიც ამ ადამიანების მუდმივ უზრუნველყოფას უნდა მოხმარებოდა.[49]
ასეთი განწესება სამეფო ბოძებას ხანგრძლივ მომარაგებად აქცევდა. მიმღებს შემოსავლის უფლება უნდა შეენარჩუნებინა, ადგილზე კი მისი მიწოდება უნდა გაგრძელებულიყო. შემოსავლის გადაცემა სოფლის მეურნეობაზე მოქმედებდა მაშინაც, როცა მცხოვრებლები გადაწყვეტილების მიღებაში არ მონაწილეობდნენ. ამასთან, შემოსავლის წილის ბოძება თავისთავად ჯერ კიდევ არ ნიშნავს ყველა მიწისა და მოსახლეობაზე ყველა უფლების გადაცემას.
მოთხოვნებისაგან გათავისუფლება სახსრების განაწილებას ცვლიდა. სიგელში უნდა დავადგინოთ, სახელდობრ რომელი გადასახდელები იხსნებოდა, ვინ კარგავდა მათი მოთხოვნის უფლებას და რომელი ვალდებულებები რჩებოდა ძალაში. ამიტომ საეკლესიო ბოძება, იმუნიტეტი და გლეხთა ვალდებულება ერთად განიხილება: ერთ საბუთს ერთდროულად შეეძლო მონასტრის უზრუნველყოფა და რამდენიმე მეურნეობის ვალდებულებათა დადგენა.[39;45]
აქ იკვეთება ფეოდალური წესრიგის ერთი მთავარი თავისებურება. სამეურნეო უპირატესობა ადამიანების განკარგვისა და მართვაში მონაწილეობის შესაძლებლობად გარდაიქმნებოდა. მიწის უფლება, ამასთანავე, ყველა მესაკუთრისათვის ერთნაირი ძალაუფლების მოცულობას არ ნიშნავდა. მცირე მფლობელი აზნაური და დიდი საგვარეულო შეიძლებოდა პრივილეგირებულ წრეს ეკუთვნოდნენ და სრულიად შეუდარებელი რესურსები ჰქონოდათ. ამიტომ მთელ თხრობაში უნდა გავარჩიოთ სამფლობელოს სიდიდე, მისი სამართლებრივი საფუძველი და მასთან დაკავშირებული უფლებამოსილება.
2. პატრონყმობა და დამოკიდებულების სხვადასხვა ფორმა
ქართულ ისტორიულ ტრადიციაში მფარველობის, დაქვემდებარებისა და სამსახურის ურთიერთობებს პატრონყმობის ცნება გამოხატავს. იგი პატრონსა და ყმას აერთიანებს. ადამიანის მდგომარეობის მიხედვით, სიტყვა „ყმა“ შეიძლებოდა აღენიშნა როგორც კეთილშობილი, რომელიც სამსახურის კავშირით იყო დამოკიდებული, ისე დამოკიდებული მწარმოებელი. ამიტომ ყველა შემთხვევაში მისი ერთი რუსული სიტყვით გადმოცემა შეუძლებელია.[6; 41]
პატრონთან დაკავშირებული კეთილშობილი თავისი საზოგადოებრივი მდგომარეობის უპირატესობებს ინარჩუნებდა. მისგან შეიძლებოდა სამხედრო სამსახურს, დავალებების შესრულებასა და პოლიტიკურ ერთგულებას მოელოდნენ. მფარველობა მას საყრდენს, ბოძებების მიღებისა და დაცვის შესაძლებლობას აძლევდა. გლეხისათვის დამოკიდებულება უპირველესად მეურნეობას, ვალდებულებებსა და პირად შესაძლებლობებს ეხებოდა. საერთო ლექსიკა ამ ურთიერთობებს შინაარსით ერთნაირს ვერ ხდიდა.
სწორედ აქ მოითხოვს განმარტებას ფეოდალური კიბის ჩვეული გამოსახულება. მის ზედა ნაწილში, როგორც წესი, პრივილეგირებულ ადამიანთა კავშირებია ნაჩვენები, ქვედაში კი მათი მდგომარეობა, ვისი შრომაც მიწათმფლობელურ საზოგადოებას ინახავდა. მათ შორის მნიშვნელოვანი სამართლებრივი და სოციალური განსხვავება იყო. სამხედრო სამსახურის ვალდებული მფლობელი და ოჯახი, რომელიც მიწის მფლობელს წარმოებულის ნაწილს აძლევდა, განსხვავებულ ურთიერთობებში მონაწილეობდნენ მაშინაც კი, როცა ორივე ერთსა და იმავე სახლზე იყო დამოკიდებული.
პატრონი თვით დიდგვაროვანსაც შეიძლებოდა ჰყოლოდა. მისი მდგომარეობა აუცილებლად მეფესთან უშუალო კავშირით არ განისაზღვრებოდა. კეთილშობილთა წრეშიც არსებობდა უფროსობისა და დაქვემდებარების საკუთარი ურთიერთობები. საზოგადოებრივი მოწყობა ამიტომ რამდენიმე ურთიერთგადამკვეთ კავშირად შეიძლება წარმოვიდგინოთ. ზოგი ფლობიდან წარმოიშობოდა, ზოგი — სამსახურიდან, ზოგი კი — ოჯახური და პოლიტიკური ურთიერთობებიდან. მათი ერთობლიობა განსაზღვრავდა, ვის მხარდაჭერაზე შეიძლებოდა ადამიანს ჰქონოდა იმედი და ვისი მოთხოვნები უნდა გაეთვალისწინებინა.
მემკვიდრეობითი უპირატესობები მფარველობის საჭიროებას არ აუქმებდა. პირიქით, რაც უფრო დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა მიწასა და ოჯახის მდგომარეობას, მით უფრო მნიშვნელოვანი ხდებოდა მათი დაცვა დავის დროს. მცირე მფლობელისათვის ძლიერ სახლთან კავშირს პრაქტიკული მნიშვნელობა შეიძლებოდა ჰქონოდა. დიდი პატრონისათვის დამოკიდებულებაში მყოფი მსახურები უშუალო გარემოცვის მიღმა მოქმედების შესაძლებლობას ქმნიდნენ.
ერთგულებას კონკრეტული შედეგები ჰქონდა. მეფესა და გავლენიან საგვარეულოს შორის კონფლიქტი ადამიანებს, თანამდებობებს, ციხეებსა და შემოსავლებს ეხებოდა. ხელისუფლების საჯაროდ აღიარებას მისი საქმით მხარდაჭერის აუცილებლობა ახლდა. კავშირის გაწყვეტას კი ბოძების ან თანამდებობის დაკარგვა შეიძლებოდა მოჰყოლოდა. ამიტომ შუა საუკუნეების პოლიტიკაში პირადი კავშირების მნიშვნელობას მხოლოდ მისი მონაწილეების ხასიათით ვერ ავხსნით. ამ კავშირებით მმართველობის მნიშვნელოვანი ნაწილი იყო ორგანიზებული.
ეს წესრიგი აღზევების შესაძლებლობასაც ტოვებდა. მეფეს შეეძლო დაყრდნობოდა ადამიანს, რომლის ძალა თავდაპირველად სამეფო სამსახურზე იყო დამოკიდებული, და მნიშვნელოვანი მოვალეობების შესასრულებლად საჭირო საშუალებები მიეცა. ასეთი სახლის შემდგომი განვითარება წინასწარ განსაზღვრული არ ყოფილა. მიწის, თანამდებობისა და კავშირების მიღების შემდეგ ახალ სამსახურებრივ ოჯახს საკუთარი ინტერესები უჩნდებოდა. ძველი დაახლოებული პირების ახლებით შეცვლა ამ შესაძლებლობას ვერ მოსპობდა.
ბატონყმობის ტერმინიც ისტორიულ სიფრთხილეს მოითხოვს. სამეცნიერო ლიტერატურაში ბატონყმობისა და პატრონყმობის ურთიერთმიმართებას სხვადასხვაგვარად ხსნიან. დროთა განმავლობაში სიტყვების მნიშვნელობაც იცვლებოდა. მთელი ქართული ფეოდალიზმის დაყვანა ბატონყმობის გვიანდელ საყოფაცხოვრებო წარმოდგენამდე არაზუსტი იქნებოდა. დამოკიდებულების საერთო ცნების მიღმა ამიტომ კონკრეტული მონაწილეები უნდა გავარჩიოთ: კეთილშობილი მსახური, გლეხი, საეკლესიო დაწესებულება თუ პოლიტიკური ძალაუფლების მქონე მფლობელი.[6]
პატრონობის მოწყობა სამეფოს სიმტკიცესაც ხსნის და მის მოწყვლადობასაც. ის ადამიანებს ურთიერთმოლოდინებით აკავშირებდა, სამსახურს უწყობდა ხელს და რესურსების განაწილების საშუალებას იძლეოდა. მაგრამ რამდენიმე ძლიერი პატრონის დაპირისპირებისას იგივე კავშირები პოლიტიკური გაყოფის ხაზებად იქცეოდა. სამეფო ხელისუფლებას უნდა ეზრუნა, რომ მათ საერთო სახელმწიფო წესრიგის ფარგლებში ემოქმედათ.
3. აზნაურები და დიდებულები
პრივილეგირებულ მიწათმფლობელთა წრეს სიტყვა „აზნაური“ აღნიშნავდა. X–XIII საუკუნეების საზოგადოების მკვლევრები ამ წრის შიგნით მრავალ განსხვავებას აღწერენ. ზოგ მფლობელს დიდი მიწები, დამოკიდებული ხალხი, საკუთარი ციხე და საგვარეულო მონასტერი ჰქონდა. სხვების შესაძლებლობები გაცილებით მოკრძალებული იყო. საერთო ღირსება სიმდიდრეში, გავლენასა თუ სამეფო კართან სიახლოვეში თანასწორობას არ ნიშნავდა.[4]
ამ წრის ზედა ფენას დიდებულები შეადგენდნენ. მათ მდგომარეობას დიდი სამფლობელოები, მნიშვნელოვანი საზოგადოებრივი გავლენა და მაღალი თანამდებობები ახლდა. ისტორიოგრაფიაში მსჯელობენ, როგორ უკავშირდებოდა ერთმანეთს მინიჭებული ღირსება, თანამდებობრივი უფლებამოსილება და მანამდე არსებული სიმდიდრე. თამარის ეპოქის გასაგებად მნიშვნელოვანია თვით მათი თანხვედრა: უმაღლესი მოხელე იმავდროულად ძლიერი მიწათმფლობელი სახლის მეთაურიც შეიძლებოდა ყოფილიყო.[5]
სახეები გიორგი წიკლაურის ესკიზების მიხედვით. შეძლებასა და შეიარაღებაში განსხვავება ორ დამოუკიდებელ წოდებას არ ნიშნავს. ფარების მოხატულობა პირობითია.
ეს განსხვავება წოდებების გამოსახვის დროსაც უნდა შევინარჩუნოთ. გვერდიგვერდ დაყენებული ორი აზნაური, მდიდარი და ნაკლებად შეძლებული, ერთ ფართო პრივილეგირებულ წრეს ეკუთვნის, მაგრამ მათი საზოგადოებრივი მდგომარეობა ერთნაირი არ არის. ძვირადღირებული შეიარაღება შეიძლება დიდ სამეურნეო შესაძლებლობაზე მიუთითებდეს, კარზე მდგომარეობა კი — კავშირებსა და აღიარებულ სამსახურზე. თუმცა მხოლოდ აბჯრის გარეგნობით მფლობელის ზუსტი სამართლებრივი კატეგორიის დადგენა შეუძლებელია.
მემკვიდრეობითობა ოჯახს საშუალებას აძლევდა, ცალკეული პირის სიკვდილის შემდეგაც შეენარჩუნებინა უპირატესობები. აღიარებულ კეთილშობილ სახლში დაბადებული ადამიანი იმ საზოგადოებრივ მდგომარეობას იღებდა, რომლისთვისაც სხვას განსაკუთრებული სამსახურით უნდა მიეღწია. ამიტომ წარმომავლობას თავისთავადი ღირებულება ჰქონდა. იგი ადამიანს პატივის მოლოდინის საფუძველს აძლევდა და საშუალებას აძლევდა, სადავოდ გაეხადა მათი აღზევება, ვისაც მეტოქეები საკმარისად დიდგვაროვნად არ მიიჩნევდნენ.
თამარის მეფობის დასაწყისის წყაროები აჩვენებს, რამდენად მწვავე შეიძლებოდა ყოფილიყო ეს საკითხი. გიორგი III-ის დაახლოებული პირებისადმი უკმაყოფილება იმ მოთხოვნებით გამოიხატებოდა, რომ დიდგვაროვან და სამსახურით გამორჩეულ სახლებს შესაფერისი ადგილი დაბრუნებოდათ. ამ ბრძოლაში პატივზე წარმოდგენებს თავისი როლი ჰქონდა, თუმცა მათ უკან კონკრეტული უფლებამოსილებები და სახსრები იდგა. ტახტთან ადგილის დაკარგვა გადაწყვეტილებებზე, ბოძებებსა და მეფის მხარდაჭერაზე წვდომას საფრთხეს უქმნიდა.[15; 38]
ამასთანავე, დიდგვაროვანთა წრე შეთანხმებულად მოქმედ ერთ მხარეს არასოდეს წარმოადგენდა. საგვარეულოები ერთმანეთს ეცილებოდნენ, საკუთარი კავშირები ჰქონდათ და სამეფო პოლიტიკის სარგებელს სხვადასხვაგვარად აფასებდნენ. მაღალი თანამდებობის მფლობელს საკუთარი მდგომარეობის დასაცავად შეეძლო ტახტის მხარდაჭერა, მის მეტოქეს კი ცვლილებების მოთხოვნა. ყველა კონფლიქტის მეფისა და „მთელი დიდგვაროვნების“ ერთნაირ დაპირისპირებად ახსნა ზედმეტი გამარტივება იქნებოდა.
წოდებრივი მდგომარეობა თანამდებობისაგან უნდა გავარჩიოთ. ერისთავს უპირველესად მხარის მართვის უფლებამოსილება განსაზღვრავდა. ამირსპასალარი სამხედრო უწყებას ხელმძღვანელობდა. ეს თანამდებობები შეიძლებოდა უმაღლესი დიდგვაროვნების წარმომადგენელს სჭეროდა, თუმცა თავად სიტყვები სხვა კითხვას პასუხობს: რა ძალაუფლებას ახორციელებდა ეს ადამიანი? სქემა, რომელშიც დიდებული, ერისთავი და ამირსპასალარი სამ ერთმანეთისგან გამიჯნულ წოდებად არის გამოხატული, ფარავს მათი ერთ პირში შეთავსების შესაძლებლობას.[9; 11]
XII საუკუნეში უპირობოდ ვერც თავადებისა და აზნაურების გვიანდელ იერარქიას გადავიტანთ. სიტყვა „თავადის“ ისტორია და თავადთა დამოუკიდებელ წოდებად ჩამოყალიბება ხანგრძლივი განვითარების ნაწილია. მკვლევრები მათი ცალკე გამოყოფის პროცესს უფრო გვიანდელ საუკუნეებს უკავშირებენ. თამარის ხანისთვის უფრო საიმედოა საუბარი არაერთგვაროვან აზნაურულ წრეზე, მის ზედა ფენაზე, დიდ საგვარეულოებსა და კონკრეტულ თანამდებობებზე.[4]
კეთილშობილთა საზოგადოებაში მემკვიდრეობითი მდგრადობა და მდგომარეობის შეცვლის შესაძლებლობა ერთმანეთს ერწყმოდა. სამსახურს შეეძლო აღმასვლის გზის გახსნა, თუმცა ძველი სახლების უპირატესობას თავისთავად არ აუქმებდა. სიმდიდრე ოჯახის მდგომარეობას აძლიერებდა, მაგრამ მისი პოლიტიკური გამოყენებისათვის აღიარება და კავშირები იყო საჭირო. სწორედ ეს ერთობლიობა ხდის სოციალურ ისტორიას ტიტულების უბრალო ჩამონათვალზე უფრო შინაარსიანს. ეს ერთობლიობა ხსნის, რატომ ჰქონდათ ერთი წარმომავლობის ადამიანებს სხვადასხვა გავლენა და რატომ შეიძლებოდა სხვადასხვა წარმომავლობის ადამიანები მართვაში გვერდიგვერდ აღმოჩენილიყვნენ.

4. გლეხები და დამოკიდებული ოჯახის მეურნეობა
სოფლის მცხოვრებთა კრებითი სახეები. მხატვრული რეკონსტრუქცია.
მიწათმფლობელური წესრიგის საფუძველში გლეხი, მიწათმოქმედი, იდგა. ქართული ისტორიოგრაფია ამ კატეგორიას დამოკიდებულ მიწათმოქმედ მოსახლეობას უკავშირებს, რომლის მდგომარეობაც წინა საუკუნეების განმავლობაში ჩამოყალიბდა. განვითარებული მონარქიის ხანაში სოფლის მწარმოებელი უკვე ჩართული იყო ურთიერთობებში, რომლებიც მის სამეურნეო და პირად დამოუკიდებლობას ზღუდავდა.[28]
თუმცა სიტყვა „გლეხები“ მრავალი განსხვავებული ცხოვრებისეული გარემოების მქონე ადამიანებს აერთიანებს. მნიშვნელობა ჰქონდა ოჯახის შეძლებას, მიწით სარგებლობის პირობებს, დამოკიდებულების წარმოშობასა და მოვალეობათა წრეს. ერთ მეურნეობას შეიძლება წარმოების უფრო საიმედო საშუალებები ჰქონოდა, მეორე კი რესურსების მუდმივ ნაკლებობას განიცდიდა. ამიტომ დამოკიდებულ მოსახლეობასთან კუთვნილება სოფლის ყველა მცხოვრების ერთნაირ ყოველდღიურ ცხოვრებას არ გულისხმობდა.
მიწათმოქმედი ოჯახის უპირველესი ამოცანა მეურნეობის გაგრძელება იყო. წარმოებული უნდა ჰყოფნოდა კვებას, ხელახლა დათესვას, პირუტყვის შენახვასა და ვალდებულებების შესრულებას. შემოსავლის ან შრომის ნაწილი მფლობელს გადაეცემოდა. მომავალ სეზონამდე გაძლების შესაძლებლობა დამოკიდებული იყო იმაზე, რა წილი რჩებოდა ოჯახს და რამდენად მყარი იყო მიწის ფლობის პირობები.
ამ წესრიგს თავისი რიტმი ჰქონდა. ვენახს მრავალწლიანი მოვლა სჭირდებოდა, მინდორს — დროული დამუშავება, პირუტყვს კი — საკვები. გამწევი ცხოველის დაკარგვას ერთი დამატებითი სამუშაო ცვლით დანაკარგის გარეშე ვერ აანაზღაურებდი. მოუსავლიანობა ოჯახის არსებობასაც ეხებოდა და მფლობელის მოთხოვნების შესრულების შესაძლებლობასაც. მიწათმოქმედი ცხოვრობდა სამყაროში, სადაც სამეურნეო რისკს ისეთი ვალდებულებები ახლდა, რომლებიც ცუდ მოსავალთან ერთად თავისთავად არ უქმდებოდა.
სოფლის სამეზობლო და საერთო სამუშაოები
ოჯახის მეურნეობა მეზობლებთან ურთიერთობაზეც იყო დამოკიდებული. წყლით სარგებლობა, სავარგულებზე წვდომა და სამუშაოების შესრულება შეიძლებოდა რამდენიმე კომლს აკავშირებდეს. ასეთი ურთიერთობები მფლობელისადმი ვალდებულებებთან ერთად არსებობდა. სოფლის ცხოვრების გასაგებად ერთმანეთისაგან უნდა გავარჩიოთ ცალკეული მეურნეობა, სამეზობლო ორგანიზება და მიწაზე უფლება.
ისტორიულ ლექსიკაში დაბა სოფლის სამეზობლო თემს უკავშირდება. მოგვიანებით ეს სახელწოდება თანდათან სიტყვა „სოფელმა“ შეცვალა. დასახლების ისტორიამ საერთო ორგანიზების კვალი ცალკეული მეურნეობების განვითარების შემდეგაც შეინარჩუნა. თუმცა მეზობლობა და საერთო საქმე თავისთავად არ ნიშნავს, რომ მთელი მიწა მოსახლეობის საერთო საკუთრებად რჩებოდა.[50]
სიტყვა „თემი“, რომელიც წერილობით წყაროებში XII საუკუნიდან დასტურდება, შეიძლებოდა აღენიშნა ტერიტორიაც და იქ მცხოვრები საზოგადოებაც. მისი მასშტაბი იცვლებოდა, ცალკეული ადგილიდან მხარემდე და უფრო ფართო ერთობამდე. ამიტომ ყოველ შემთხვევაში მნიშვნელობა კონტექსტით დგინდება. მხოლოდ სახელწოდებით ადგილობრივი მმართველობის მოწყობას ვერ აღვადგენთ.[51]
შრომის განაწილებას განსაკუთრებით ნათლად ასახავს თამარის სიგელი სხალტბიდან შიომღვიმემდე მიმავალი წყალსადენის მოვლის შესახებ. ანტონ ჭყონდიდელის თხოვნით, კოსაისძეთა ორი სამეფო გლეხის კომლი მონასტერს ნაგებობის მუდმივი მოვლისათვის გადაეცა. მონასტერმა კიდევ ორი კომლი დაამატა. მნიშვნელოვანი დაზიანების შემთხვევაში სხალტბიდან და სხვა სოფლებიდან დამატებითი მუშახელის მოზიდვა იყო გათვალისწინებული.[54]
აქ ორგანიზების რამდენიმე დონე ჩანს: მეფის განკარგულება, მოხელის ინიციატივა, მონასტრის გადაწყვეტილება და ამ საქმეზე მიმაგრებული მეურნეობების შრომა. მუდმივი მოვლა განსხვავდებოდა დიდი აღდგენითი სამუშაოსაგან, რომლისთვისაც მეტი ადამიანი იყო საჭირო. მაგალითი ვალდებულებების განაწილების კონკრეტულ წესს გვიჩვენებს. მას ავტომატურად ვერ ჩავთვლით სოფელში წყლით სარგებლობის საყოველთაო წესად.
ვალდებულებები და ოჯახის მდგომარეობა
ვალდებულებებს სხვადასხვა ფორმა ჰქონდა. ეს შეიძლება ყოფილიყო ნაწარმის მიწოდება, გადასახადის გადახდა ან სამუშაოს შესრულება. ქართულ ტერმინოლოგიაში მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავს ბეგარას. ვიწრო მნიშვნელობით საბატონო შრომისაგან განსხვავებით, ქართულ ისტორიულ კონტექსტში ეს სიტყვა მიწის ფლობასთან დაკავშირებულ სხვადასხვა ვალდებულებას შეიძლებოდა მოეცვა. მათი შინაარსი კონკრეტულ პირობებსა და ადგილობრივი მეურნეობის მოწყობაზე იყო დამოკიდებული.[42]
ამიტომ თამარის მთელი საქართველოსათვის ერთიანი მოსავლის პროცენტის, სამუშაო დღეთა ერთნაირი რაოდენობის ან საგლეხო გადასახადის საერთო ოდენობის დასახელება სარწმუნოდ შეუძლებელია. წესები განსხვავდებოდა, შემონახული საბუთები კი არსებული პრაქტიკის მხოლოდ ნაწილს ასახავს. დამოკიდებული მეურნეობების დაწვრილებით კატეგორიებსა და გვიანდელ აღწერებში მოცემულ ნორმებსაც XII საუკუნის საერთო სახელმწიფოებრივ ცხრილად ვერ გადავიტანთ.
ურთიერთობების გასაგებად უფრო მნიშვნელოვანია დავინახოთ, ვინ აყენებდა მოთხოვნას, ვის სასარგებლოდ სრულდებოდა და როგორ იყო იგი განმტკიცებული. ნატურით მიწოდება მიმღებს განსაზღვრულ პროდუქტს აძლევდა. შრომა კონკრეტული საქმის შესრულებას უზრუნველყოფდა. ფულადი გადასახადი ფულის მიღების ან განკარგვის შესაძლებლობას გულისხმობდა. თითოეული ფორმა მწარმოებლის მეურნეობას მფლობელის საჭიროებებთან თავისებურად აკავშირებდა.
სოფლის შრომა მიწათმფლობელის პირად მოხმარებაზე გაცილებით მეტს უზრუნველყოფდა. შეიარაღებული კაცის შენახვას სჭირდებოდა საფურაჟე საკვები, სურსათი, მასალის დამუშავება და ადამიანების მეურნეობიდან დროებით გამოყვანის შესაძლებლობა. მონასტრის ცხოვრებას რეგულარული მომარაგება სჭირდებოდა. სასახლეს რესურსების მიღება და განაწილება ამარაგებდა. ეს კავშირები იმას არ გულისხმობს, რომ ყველა საგანი პირდაპირ ერთი გლეხის ოჯახიდან მიჰქონდათ. ისინი ხსნის, რატომ რჩებოდა მიწათმოქმედება მთელი საზოგადოებრივი მოწყობის აუცილებელ საფუძვლად.
დამოკიდებულ მეურნეობებს სხვადასხვა მფლობელი შეიძლებოდა ჰყოლოდათ: სამეფო სახლი, საერო მიწათმფლობელი, საეპისკოპოსო კათედრა ან მონასტერი. გამოთქმა „საეკლესიო გლეხები“ ამ კუთვნილებას აღნიშნავს. ის მიწათმოქმედს ბერად არ აქცევს და არც მის შრომას თავისუფლად არჩეულ რელიგიურ მორჩილებად. ოჯახის კონკრეტული მდგომარეობა კი მისი ვალდებულებებითა და საბუთებით უნდა დადგინდეს და არა მხოლოდ მფლობელის ზოგადი სახელით.
მიწის ან შემოსავლის შეწირვას ვალდებულების მიმღების შეცვლა შეეძლო. სწორედ ამიტომ შემწირველის თვალით აღწერილ ღვთისმოსავ საქციელს მეორე მხარეც ჰქონდა: იგი ეხებოდა იმ ადამიანთა შრომასა და მდგომარეობას, რომელთა ხარჯზეც შეწირულობა იყო უზრუნველყოფილი. ისტორიკოსისთვის ორივე ხედვის შენარჩუნებაა მნიშვნელოვანი. მონასტერი ღვთისმსახურებისა და წიგნზე მუშაობისათვის სახსრებს იღებდა, დამოკიდებული მეურნეობები კი მათზე დაკისრებულ მოვალეობებს კვლავ ასრულებდნენ.
სამეურნეო შეძლების ცვლილება პირადი სტატუსის შეცვლას ყოველთვის არ გულისხმობდა. უფრო უზრუნველყოფილი დამოკიდებული ოჯახი ვალდებულებებს ინარჩუნებდა, მცირედ შეძლებული კეთილშობილი კი წარმომავლობის უპირატესობებს. ეკონომიკური და სამართლებრივი უთანასწორობა იკვეთებოდა, თუმცა სრულად არ ემთხვეოდა ერთმანეთს. ეს ერთ-ერთი მიზეზია, რის გამოც ფეოდალურ საზოგადოებას მხოლოდ მდიდრებად და ღარიბებად დაყოფით ვერ ავხსნით.
დაბოლოს, წყაროებში სოფლის ცხოვრებიდან უფრო ნაკლები ადამიანის სახელია შემორჩენილი, ვიდრე კარის ცხოვრებიდან. ისტორიული მეხსიერების ეს უთანასწორობა ჩვენს ყურადღებაზეც არ უნდა გადავიდეს. სოფლის ხანგრძლივი შრომა, ოჯახის კვლავწარმოება, მეურნეობის საშუალებებზე ზრუნვა და ვალდებულებათა შესრულება სამეფოს მდგრადობას ისევე უშუალოდ განსაზღვრავდა, როგორც უმაღლეს მმართველობაში დანიშვნები. ოქროს ხანა უთანაბრო უფლებებისა და შესაძლებლობების მქონე საზოგადოებაში არსებობდა. კულტურული აღმავლობა მის ამ საფუძველს არ აუქმებდა.
5. მეფე და სამეფო ხელისუფლების საფუძვლები

მმართველის უზენაეს ღირსებას სიტყვა „მეფე“ აღნიშნავდა. თამარი ისტორიაში შევიდა როგორც თამარ მეფე, საკუთარი სახელით მმართველი. სამეფო ხელისუფლების შინაარსი კი უპირველესად სახელმწიფო წესრიგის დანარჩენ მონაწილეებთან ურთიერთობაში ჩანს. მეფე ადასტურებდა უფლებებს, გასცემდა სამფლობელოებს, ნიშნავდა დიდ მოხელეებს, სამხედრო პოლიტიკას ხელმძღვანელობდა და მართლმსაჯულების შენარჩუნებაში მონაწილეობდა. მემკვიდრეობითი ღირსება უზენაეს ხელისუფლებაზე პრეტენზიის საფუძველი იყო. მისი განხორციელება კი საკუთარი რესურსებისა და აღიარებული მდგომარეობის მქონე ადამიანებს შორის უწევდათ.
გიორგი III. გარეგნობისა და სამეფო სამოსის რეკონსტრუქცია.
1184 წელს თამარის დამოუკიდებელ მმართველობაზე გადასვლა ამ განსხვავებას განსაკუთრებით ნათლად აჩვენებს. გიორგი III-მ ქალიშვილი წინასწარ თანამეფედ დასვა და ტახტის გვერდით აღიარებული ადგილი მოუპოვა. მისი სიკვდილის შემდეგ კი სამეფო ღირსების საკითხს შეერწყა კითხვა, ვინ მიიღებდა მაღალ თანამდებობებს და რომელი სახლები მოახდენდნენ გავლენას გადაწყვეტილებებზე. მონარქიის უწყვეტობა პოლიტიკურ მოლაპარაკებებს არ აუქმებდა.[1–3]
ტახტის ძალას რამდენიმე საფუძველი ჰქონდა. სამეფო სახლს საკუთარი რესურსები გააჩნდა. სამსახური აყალიბებდა ადამიანთა წრეს, რომელიც მეფეს დავალებებითა და ბოძებებით უკავშირდებოდა. სამხედრო ხელმძღვანელობა სხვადასხვა მხარის ძალების შეკრების საშუალებას იძლეოდა. ეკლესიის აღიარება სამეფო ხელისუფლებას საზოგადოების მოწყობის ქრისტიანულ წარმოდგენაში რთავდა. დინასტიური ტრადიცია კი გვირგვინს ღირსებად აქცევდა, რომელიც ცალკეულ მმართველზე დიდხანს არსებობდა.
ეს საფუძვლები ერთმანეთს ამაგრებდა, თუმცა შეიძლებოდა ერთმანეთს დაშორებოდა კიდეც. ერთგული კაცისთვის გადაცემული მიწა მის სამსახურს აძლიერებდა და იმავდროულად მისი სახლის დამოუკიდებლად მოქმედების შესაძლებლობებს ზრდიდა. მაღალი საეკლესიო ხარისხი მოხელის ავტორიტეტს ამაღლებდა, მაგრამ მას მეფის ნების უბრალო შემსრულებლად არ აქცევდა. სარდალი მეფეს სწორედ იმიტომ სჭირდებოდა, რომ მნიშვნელოვანი ძალის განკარგვა შეეძლო. ამიტომ ძლიერ მონარქიას ურთიერთობების მდგრადი ორგანიზება სჭირდებოდა, მმართველის პირადი სიმტკიცე კი საკმარისი არ იყო.
მონეტა სასახლის მიღმა სამეფო ხელისუფლების არსებობის თვალსაჩინო მოწმობაა. თამარის დროინდელ ნუმიზმატიკურ მასალაში გვხვდება ქართული და არაბული წარწერები, მეფეთა სახელები და ღირსების ფორმულები. სპილენძის მონეტების ჭრა ფულად პრაქტიკას მიეკუთვნებოდა, რომელიც ახლო აღმოსავლეთის ფართო მიმოქცევას უკავშირდებოდა. ამ საგნებში სამეურნეო ცხოვრება და მმართველობის საჯაროდ გამოხატვა ერთიანდებოდა.[36]
ფეოდალური საზოგადოებისათვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო ბოძების უფლება. ის ხელისუფლებას სამსახურის აღიარებისა და საყრდენის შექმნის საშუალებას აძლევდა. ბოძებას ხანგრძლივი შედეგი მოჰქონდა. შემდგომი მფლობელები მიღებულის შენარჩუნებას ცდილობდნენ, მემკვიდრეები წინაპართა უფლებებს იმოწმებდნენ, საეკლესიო დაწესებულებები კი დამადასტურებელ საბუთებს უფრთხილდებოდნენ. ყოველი ახალი განკარგულება სამფლობელოებისა და ვალდებულებების შესახებ არსებულ მეხსიერებაში ერთვებოდა.
ამიტომ თამარის დროინდელი სამეფოს სიდიადე ტახტის უნარით უნდა გავიგოთ, გაეერთიანებინა სხვადასხვა საზოგადოებრივი ძალა. სამხედრო წარმატებას სამსახურის შესრულება სჭირდებოდა, შემოსავალს — გამართული მეურნეობა და მართვა, გადაწყვეტილებებს კი — მათი აღიარება და ადგილებზე გატარება. სამეფო ხელისუფლება უზენაესი იყო, თუმცა მისი პრაქტიკული მოქმედება ქვეყნის მთელ მოწყობაზე იყო დამოკიდებული.
6. მხარე და მფლობელი საგვარეულო
გარე კონტური ნახატის არეალს შემოსაზღვრავს. შიდა საზღვრები მიახლოებითია. დროშები, ცხოველები და სხვა ემბლემები მხატვრული მოტივებია.

რუკის წარწერები რუსულ და ქართულ ენებზეა. ქვემოთ მოცემული აღწერა და პირობითი ნიშნების განმარტება ხელმისაწვდომია ქართულად, რუსულად და ინგლისურად.
რუკა პირობითი ნიშნებითა და განმარტებებით
კარსა და ტერიტორიას ერთმანეთთან მხარეთა მმართველები აკავშირებდნენ. ერისთავი შესაბამის ადმინისტრაციულ მხარეს, საერისთავოს, ხელმძღვანელობდა. ერთიან სამეფოში ეს ძალაუფლება სამეფო მმართველობის სისტემას ეკუთვნოდა. პრაქტიკაში კი იგი შეიძლებოდა დიდხანს დარჩენილიყო რომელიმე საგვარეულოს ხელში და მის საკუთარ ქონებრივ და სამხედრო გავლენას შერწყმოდა.[9]
აქ განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მხარისა და კერძო სამფლობელოს ერთმანეთისაგან გარჩევა. მმართველს მხარეში შეიძლება საკუთარი მიწები ჰქონოდა, თუმცა მისთვის მინდობილი ტერიტორია მხოლოდ ამის გამო მთლიანად მის მემკვიდრეობით ქონებად არ იქცეოდა. ასევე შეიძლებოდა ოჯახს თანამდებობა რამდენიმე თაობის განმავლობაში შეენარჩუნებინა, თუმცა მის მიღებას კვლავ სამეფო ხელისუფლების აღიარება ედო საფუძვლად. ფაქტობრივ საგვარეულო მდგრადობასა და უფლებამოსილების სამართლებრივ საფუძველს შორის პოლიტიკური დავის სივრცე რჩებოდა.
ადგილებზე რამდენიმე ამოცანა ერთიანდებოდა. საჭირო იყო განკარგულებების გატარება, კუთვნილი შემოსავლის აკრეფის უზრუნველყოფა, წესრიგის შენარჩუნება და სამხედრო ძალების გამოყვანა. ამას ადამიანებისა და ტერიტორიის ცოდნა სჭირდებოდა. საკუთარ სახლსა და კავშირებზე დაყრდნობილ მმართველს ისეთი საშუალებები ჰქონდა, რომლებსაც მარტო წერილობითი დანიშვნა ვერ მისცემდა. ამიტომ სამეფო ცენტრს ადგილობრივი ძალა სჭირდებოდა და იმავდროულად ცდილობდა, მისი სრული განცალკევება არ დაეშვა.
ერისთავთერისთავის მაღალი ღირსება მხოლოდ სიტყვასიტყვითი თარგმანით, „ერისთავთა ერისთავი“, არ უნდა განვმარტოთ. ერთიან მონარქიაში მისი მფლობელი სამეფო მოხელედ რჩებოდა. რამდენიმე სხვა ერისთავის დაქვემდებარება ამ წოდების აუცილებელი ნიშანი არ იყო. ღირსების რეალური შინაარსი კონკრეტული მფლობელის მდგომარეობით დგინდება და არა ევროპულ ტიტულატურაში ზუსტი საფეხურის ძიებით.[10]
მხარის ცენტრთან დაკავშირების ერთი გზა ადგილობრივი და კარის თანამდებობების შეთავსება იყო. ასეთ შემთხვევაში გავლენიანი საგვარეულო ერთდროულად თავისი ტერიტორიის მართვაში მონაწილეობდა და ტახტთან მოქმედებდა. ეს შეთავსება მეფეს გამოცდილ მოხელეს აძლევდა, რომელსაც საკუთარი საყრდენი ჰქონდა. თვით მოხელეს კი ეხსნებოდა წვდომა გადაწყვეტილებებზე, რომლებსაც მისი ადგილობრივი მდგომარეობის გაძლიერება შეეძლო.
სასაზღვრო მიწები განსაკუთრებულ ყურადღებას მოითხოვდა. XIII საუკუნის დასაწყისში კარის, დღევანდელი ყარსის, აღების შემდეგ თამარმა ამ ტერიტორიის მართვა ივანე ახალციხელს მიანდო. დანიშვნას სასაზღვრო მოვალეობები და მაღალი ღირსებები ახლდა. მაგალითი გვიჩვენებს, როგორ გადადიოდა სამხედრო გაფართოება ხელისუფლების მოწყობის ამოცანაში: ციხის შენარჩუნება, მიმდებარე მიწების მართვის უზრუნველყოფა და ახალი რესურსის ჩართვა სამეფო სამსახურში.[47]
ამიტომ მხარეთა რუკა ერთნაირი საჰერცოგოების უძრავ ბადეს არ უნდა ჰგავდეს. მნიშვნელობა ჰქონდა ტერიტორიის ისტორიულ წარმოშობას, სამეფო დომენთან მის კავშირს, ადგილობრივი საგვარეულოს ძალასა და სამხედრო ვითარებას. სახელწოდება, საზღვრები და უფლებამოსილების შინაარსი შეიძლებოდა შეცვლილიყო. თამარის ეპოქის ადმინისტრაციული ისტორია ქართულ ცნებებსა და ცენტრსა და მხარეს შორის კონკრეტული ურთიერთობებისადმი ყურადღებას მოითხოვს.
სამეფოს მიწები და კავკასიის ხალხები
პოლიტიკური სამფლობელოების საზღვრები და კულტურული არეალები მიახლოებითაა ნაჩვენები. რუკის განმარტებები და წყაროები.
7. უმაღლესი მოხელეები და მართვა სამეფო კარიდან
უმაღლეს თანამდებობათა ცალკეული სახეები. ტექსტი განიხილავს, როგორ უთავსებდნენ ამ თანამდებობებს ერთმანეთს და როგორ იცვლებოდა მათი ადგილი დროთა განმავლობაში. სახეები და სამოსი რეკონსტრუირებულია.
სამეფო კარი ხელმწიფის ყოველდღიური ცხოვრების ადგილი და მმართველობის ცენტრი იყო. აქ იღებდნენ ცნობებს, ამზადებდნენ საბუთებს, განიხილავდნენ თანამდებობებზე დანიშვნას და ანაწილებდნენ დავალებებს. კარიდან გადიოდა განკარგულებები, რომლებიც მხარეებს, სამფლობელოებსა და ქალაქებს ეხებოდა. ამიტომ თანამედროვე გაგებით „საოჯახო“ და „სახელმწიფო“ საქმეების ერთმანეთისგან გამიჯვნა ყოველთვის ვერ ხერხდება.
ამავე დროს, კარზე მოვალეობები გამიჯნული იყო. სამხედრო ორგანიზებას ერთი სახის გამოცდილება სჭირდებოდა, მწიგნობრულ სამსახურს — სხვა, ძვირფასეულობისა და შემოსავლების განკარგვას — კიდევ სხვა. მაღალი თანამდებობები თავიანთ მოვალეობათა წრეს მათი მფლობელების საზოგადოებრივ ღირსებას უთავსებდა. მოხელის მნიშვნელობას მისთვის მინდობილი საქმე, ხელმწიფის ნდობა და თავად მოხელის შესაძლებლობები განსაზღვრავდა.

მწიგნობართუხუცეს-ჭყონდიდელი
მწიგნობართუხუცეს-ჭყონდიდელი სამეფო მწიგნობრული სამსახურის ხელმძღვანელობას ჭყონდიდის ეპისკოპოსობას უთავსებდა. ეს გაერთიანება დავით IV-ის დროს ჩამოყალიბდა. მისი პირველი ცნობილი მფლობელი, გიორგი ჭყონდიდელი, მმართველობის უმნიშვნელოვანეს საქმეებსა და სამეფო პოლიტიკის გატარებაში მონაწილეობდა. თამარის ეპოქაშიც ამ თანამდებობას განსაკუთრებული წონა ჰქონდა.[12]
ორივე თანამდებობის გაერთიანებას მკაფიო პრაქტიკული აზრი ჰქონდა. განათლებულ საეკლესიო მოღვაწეს წერილობითი გადაწყვეტილებების მომზადება შეეძლო და სულიერი ავტორიტეტიც ჰქონდა. საბუთებზე წვდომა და საქმეების განხილვაში მონაწილეობა მას სამეფო პოლიტიკის შემუშავებასთან აახლოებდა. თანამდებობის საეკლესიო მხარე კი მას ეკლესიის დაწესებულებებთან, ადამიანებთან და ინტერესებთან აკავშირებდა.
1184 წელს კათოლიკოს-პატრიარქმა მიქელ IV-მ მწიგნობართუხუცეს-ჭყონდიდელის თანამდებობაც მიიღო. თანამდებობების შეთავსება თამარის დამოუკიდებელი მეფობის დასაწყისის პოლიტიკური ისტორიის მნიშვნელოვანი გარემოება გახდა. მკვლევრები თვით მიქელის როლს სხვადასხვაგვარად აფასებენ. მმართველობის ისტორიისთვის უდავოდ მნიშვნელოვანია ის, რომ მაღალი ავტორიტეტის რამდენიმე საფუძველი ერთ პირს შეიძლებოდა ჰქონოდა.[35]
ამირსპასალარი
ამირსპასალარი სამხედრო უწყებას ხელმძღვანელობდა. მისი მდგომარეობა სამეფოს სხვადასხვა კუთხიდან გამოსული ძალების შეთანხმების საჭიროებით განისაზღვრებოდა. ლაშქრობისას ჯარს ერთიანი ხელმძღვანელობა სჭირდებოდა. მშვიდობიანობის დროს მისი მზადყოფნისა და მომარაგების საქმეები რჩებოდა. ამ თანამდებობაზე დანიშვნა ტახტსა და უმსხვილეს სამხედრო სახლებს შორის წონასწორობას ეხებოდა.[11]
ამირსპასალარის როლი ბრძოლის ველზე სარდლობას სცდებოდა. ჯარის ორგანიზებაში ჩართული მოხელე სამსახურისთვის საჭირო რესურსების განკარგვაშიც მონაწილეობდა. მისი გავლენა იმაზეც იყო დამოკიდებული, თუ რომელი მამულები და კავშირები უმაგრებდა მდგომარეობას. 1177–1178 წლებში ივანე ორბელის აჯანყებამ აჩვენა, რამდენად საშიში შეიძლებოდა გამხდარიყო მეფისა და უმაღლესი სამხედრო ძალაუფლების მფლობელის დაპირისპირება.[1]
მანდატურთუხუცესი
მანდატურთუხუცესი კარზე წესრიგს და ზოგიერთი ადმინისტრაციული საქმის შესრულებას განაგებდა. მის მოვალეობებს უკავშირებდნენ შეკრებების მოწყობას, გადაადგილებისა და დაშვების წესს და ზედამხედველობას. მისი ცნობილი ნიშანი ოქროს კვერთხი იყო. ერთ პირს შეეძლო მანდატურთუხუცესობისა და ამირსპასალარობის შეთავსება და ორივე თანამდებობის უფლებამოსილებათა მიღება.[13]
ეს მოწყობა გვახსენებს, რომ ცერემონიალი მმართველობის ნაწილი იყო. საჭირო პირის მოწვევა, ელჩის გაცილება, შეკრებაზე ადგილის გამოცხადება და დადგენილი პროცედურის შესრულებაზე ზრუნვა სახელმწიფო საქმის მიმდინარეობაზე მოქმედებდა. დადგენილი წესრიგი აჩვენებდა, ვის ჰქონდა სიტყვის უფლება, ვის მიუშვებდნენ ხელმწიფესთან და ვისი ღირსება იყო სხვებისთვის აღიარებული.
მანდატურები დაბალი რანგის შემსრულებლები იყვნენ. ტერმინი XI საუკუნიდანაა დამოწმებული. მანდატურებს დაცვას, თანხლებასა და ადმინისტრაციულ დავალებებს უკავშირებენ. სამსახურის უფროსსა და რიგით მანდატურს შორის განსხვავება არსებითია. ერთი უწყების წევრობა მათ უფლებამოსილებასა და საზოგადოებრივ წონას არ ათანაბრებდა.[48]
მეჭურჭლეთუხუცესი
მეჭურჭლეთუხუცესი ხაზინის მართვას ხელმძღვანელობდა. მის უწყებას უკავშირებდნენ სამეფო ქალაქებს, ვაჭრებს, ქალაქის მმართველებსა და საბაჟო მოსაკრებლებს. ამ კავშირების გამო თანამდებობა განსაკუთრებულ როლს ასრულებდა მიწიდან მიღებული სიმდიდრისა და საქალაქო ცხოვრებიდან თუ ვაჭრობიდან შემოსული შემოსავლების გაერთიანებაში.[14]
ხაზინა მიღებული სახსრების კონკრეტული საქმისთვის გამოყენების საშუალებას იძლეოდა. ამ სახსრებით ინახავდნენ ხალხს, ამარაგებდნენ სამეფო კარს, გასცემდნენ წყალობას და იძენდნენ საჭირო ნივთებს. ამიტომ მმართველობის ფინანსური მხარე პოლიტიკასთან იყო გადაჯაჭვული. ხარჯის გაწევის გადაწყვეტილება ნიშნავდა არჩევანს, ვისი საჭიროება დაკმაყოფილდებოდა და რომელ საქმეს გაუწევდა ხელმწიფე მატერიალურ დახმარებას.

მსახურთუხუცესი და უმაღლესი მმართველობის ცვალებადი შემადგენლობა
მსახურთუხუცესს უკავშირებდნენ ხელმწიფის პირად სამსახურს, სასახლის დაწესებულებებსა და სამეფო დომენის შეიარაღებულ ძალას. მისი მდგომარეობა განსაკუთრებით ნათლად აჩვენებს, როგორ იცვლებოდა კარის მოწყობა. თანამდებობა თამარის დროს დაწინაურდა, ხოლო მისი მფლობელის ვაზირთა შემადგენლობაში შეყვანას მკვლევრები უკვე რუსუდანის მეფობას უკავშირებენ.[15]
აქ წყაროთა წაკითხვის ერთი მნიშვნელოვანი წესიც იკვეთება. რამდენიმე ვაზირის წყობა, რომელსაც მოგვიანო აღწერით ვიცნობთ, მთლიანად ვერ გადაგვაქვს 1178 ან 1184 წელზე. იცვლებოდა როგორც ცალკეული თანამდებობის მდგომარეობა, ისე მათ შორის ურთიერთმიმართება. ისტორიოგრაფიაში კვლავ განიხილება, როდის მიიღო უწყებრივმა მოწყობამ საბოლოო სახე და როდიდან გამოიყენებოდა ზოგიერთი სახელწოდება.[11; 46]
XIII საუკუნის დასაწყისში განსაკუთრებული მნიშვნელობა შეიძინა ათაბაგის თანამდებობამ. მას მემკვიდრის აღზრდასა და მაღალ სახელმწიფო უფლებამოსილებებს უკავშირებდნენ. ათაბაგთა შორის იყო ივანე მხარგრძელი. ამ თანამდებობის ისტორია აჩვენებს, როგორ შეიძლებოდა სამეფო სახლთან სიახლოვე სამხედრო ხელმძღვანელობას შეთავსებოდა. მისი მოგვიანო როლი სამცხეში ავტომატურად ვერ მიეწერება მთელ წინარე პერიოდს.[44]
უმაღლესი მმართველობა პასუხისმგებლობის ურთიერთდაკავშირებული სფეროებისგან შედგებოდა. ის ვითარდებოდა, დაწესებულებებს პირად ნდობას უკავშირებდა და თანამდებობების შეთავსების საშუალებას იძლეოდა. ისტორიული სურათის აღსადგენად უმჯობესია გავიგოთ, რას აკეთებდა მოხელე და როდის არის მისი მდგომარეობა დამოწმებული, ვიდრე ყველა წლისთვის ერთი და იმავე „მინისტრების“ სია შევადგინოთ.
8. სამეფო კარის ყოველდღიური სამსახურის ადამიანები
უმაღლესი მოხელეების მიღმა განსაკუთრებული სამსახურების მრავალი შემსრულებელი და ხელმძღვანელი იდგა. მათი საქმიანობა გვიჩვენებს, როგორ უკავშირდებოდა ერთმანეთს მეურნეობა, უსაფრთხოება და საზოგადოებრივი წესრიგი. მეფეს სჭირდებოდა საბუთები, იარაღი, ცხენები, მომარაგება და სტუმრების სათანადოდ მიღება. თითოეულ საქმეს თავისი უნარების მქონე და სამეფო კარის მოწყობაში განსაზღვრული ადგილის დამკავებელი ადამიანები სჭირდებოდა.
მრავალი სამსახურის ყველაზე დაწვრილებითი აღწერა „ხელმწიფის კარის გარიგებაშია“ შემონახული. მის ჩვენამდე მოღწეულ რედაქციას ჩვეულებრივ XIV საუკუნეს მიაკუთვნებენ, თუმცა XIII საუკუნის დასასრულითაც ათარიღებენ. ტექსტი დაზიანებულ გვიანდელ ხელნაწერშია შემონახული. მასში მნიშვნელოვანი ისტორიული მასალაა, მაგრამ ის ვერ ჩაითვლება თამარის გამეფების წელს შედგენილ კარის მოხელეთა ნუსხად. ამიტომ ქვემოთ ერთმანეთისგან განვასხვავებთ კარზე ამა თუ იმ საქმიანობის არსებობასა და მოგვიანო აღწერით ცნობილ დაწვრილებით მოწყობას.[46]
მწიგნობრული სამსახური და ბეჭდის დაცვა
გადაწყვეტილების წერილობით გასაფორმებლად წიგნიერი შემსრულებლები იყო საჭირო. მწიგნობარს უნდა მოემზადებინა ტექსტი, რომლითაც მხარეები მოლაპარაკებების დასრულების შემდეგ ისარგებლებდნენ. სახელის, ქონების ჩამონათვალის, შეღავათებისა და ვალდებულებების ზუსტ გადმოცემას უშუალო შედეგები ჰქონდა. საბუთში დაშვებული შეცდომა შეიძლებოდა დავის მიზეზი გამხდარიყო, ხოლო შენახული ჩანაწერი უფლების დამადასტურებელი საშუალება ყოფილიყო.

სიგელების დამოწმებასა და ძვირფასეულობის დაცვას მოლარეთუხუცესი უკავშირდებოდა. სამსახურის აღწერის თანახმად, სახელმწიფო დიდ ბეჭედს სალაროში ინახავდნენ. იქვე მიჰქონდათ საბუთები ბეჭდის დასასმელად. ეს თანამდებობა მწიგნობრული საქმეების მომსახურებას განსაკუთრებული მნიშვნელობის ქონების განკარგვას უთავსებდა. მისი შემოსავლებისა და ხელქვეითების მოგვიანო დაწვრილებითი ნუსხები თავიანთ ეპოქებს მიეკუთვნება.[16]
ასეთი შეთავსება ბუნებრივი იყო სამეფო კარზე, სადაც საბუთის ძალა მის შინაარსზეც იყო დამოკიდებული და დამოწმების აღიარებულ წესზეც. ბეჭედი განკარგულებას სამეფო აქტის დადგენილ სახეს აძლევდა. ამიტომ მისი შენახვა ნდობის საქმე იყო და სამართლებრივი გადაწყვეტილების დაცულობას ეხებოდა.

ხელმწიფის დაცვა და დაშვების წესი
სამეფო სათავსოების შიდა დაცვას მესაწოლეებსა და მათ უფროსს, მესაწოლეთუხუცესს, უკავშირებდნენ. ამ შემთხვევაში „საწოლი“ მხოლოდ საძინებელს არ ნიშნავს. საუბარია სამეფო პალატებსა და ხელმწიფის ყოველდღიურ სამყოფელზე. მოგვიანო აღწერა განასხვავებს შიდა მცველებსა და მათ, ვინც გარედან აკონტროლებდა შესასვლელს, მათ შორის საწოლის მეკარეს.[17]

შესასვლელის დაცვა დაშვების განკარგვას ნიშნავდა. ხელმწიფე დაცული უნდა ყოფილიყო და, ამავე დროს, საჭირო ცნობებისა და დავალებებისთვის ხელმისაწვდომი დარჩენილიყო. ამისთვის უნდა განესხვავებინათ დაშვებული პირები და დაეცვათ მათი გამოცხადების რიგი. სასახლის დაცვის უფროსისა და მთავარსარდლის მოვალეობები სხვადასხვა მასშტაბის იყო. ერთს სამეფო პალატების უსაფრთხოება ებარა, მეორეს — მთელი სამხედრო უწყების ხელმძღვანელობა.

ხელმწიფის სიახლოვეს სამსახურს საკუთარი პოლიტიკური წონა ჰქონდა. შემსრულებელს შეიძლებოდა მისდგომოდა თანამდებობებისა და წყალობის გამნაწილებელ პირს, თუმცა უწყებაში შედარებით შეზღუდული ადგილი ეკავა. ამიტომ მეფესთან სიახლოვე, ფორმალური უფლებამოსილების მოცულობა და სოციალური წარმომავლობა ცალ-ცალკე უნდა განვიხილოთ.
მსტოვრები და ცნობები ხელმწიფისთვის
ხელმწიფეს სჭირდებოდა ცნობები მოხელეთა მოქმედებებზე, გავლენიან სახლთა განწყობასა და მტრის გადაადგილებაზე. ასეთი ამბები გადაწყვეტილების მიღებაში ეხმარებოდა, სანამ ურჩობა ღია გამოსვლაში გადაიზრდებოდა. საქმის ცოდნა ერთ-ერთი საშუალება იყო ძალაუფლების შესანარჩუნებლად ადამიანებზე, რომლებსაც საკუთარი სამფლობელოები და შეიარაღებული ძალები ჰქონდათ.
მსტოვარი მზვერავს ან ჯაშუშს ეწოდებოდა. ქართული ენციკლოპედია მათი საგანგებო ქსელის მოწყობას XII საუკუნის დასაწყისში დავით IV-ის რეფორმებს უკავშირებს. მის ამოცანებში შედიოდა სამხედრო დაზვერვა და მოხელეების, ფეოდალებისა და უმაღლესი სამღვდელოების თვალთვალი. დავითის მემატიანე ხაზს უსვამს, რომ მეფემდე სხვადასხვა წოდების ადამიანთა საქმეებისა და სიტყვების ამბავი აღწევდა. ქებით დაწერილი ეს აღწერა ხელმწიფის გასაოცარი ინფორმირებულობის წარმოდგენას გადმოსცემს.[59]
იმავე ენციკლოპედიის შეფასებით, მსტოვართა ქსელმა თამარის დროს შესუსტება დაიწყო. ამიტომ დავით IV-ის დროინდელი მოწყობა და XII საუკუნის მიწურულის სამეფო კარის საინფორმაციო კავშირები ცალ-ცალკე უნდა განვიხილოთ. შემონახული ცნობებით შეგვიძლია ვილაპარაკოთ თვალთვალსა და ამბის გადაცემაზე. მთელი პერიოდისთვის უცვლელი შემადგენლობისა და დაქვემდებარების წესის დასადგენად ისინი საკმარისი არ არის.[59]
თამარის მემატიანე აღწერს, როგორ მიეწოდებოდა მას ცნობები. საზღვრის სარდლები მტრის ან მოსალოდნელი ლაშქრობის შესახებ მოახსენებდნენ, თამარი კი საქმეს განიხილავდა და წყვეტდა, საჭირო იყო თუ არა ლაშქრის შეკრება. აქ ჩანს კავშირი ადგილობრივ ცოდნასა და ცენტრის გადაწყვეტილებას შორის. ცნობების მოპოვება, მიწოდება და საპასუხო მოქმედების ბრძანება მართვის სხვადასხვა საფეხური იყო.[40]

ცხენები და შეიარაღება
საჯინიბოს სამსახური სამეფო კარისა და სამხედრო პირთათვის საჭირო ცხენების მდგომარეობაზე ზრუნავდა. მეჯინიბეებს ცხენების მოვლა ებარათ. მათ სამსახურს მეჯინიბეთუხუცესი ხელმძღვანელობდა. ეს თანამდებობა XIII საუკუნის მეფედ კურთხევის ძეგლშია დამოწმებული და სამხედრო მომარაგების მოწყობაში შედიოდა.[19]


ასევე იარაღზე პასუხისმგებელი იყვნენ მეაბჯრეები და მათი უფროსი, მეაბჯრეთუხუცესი. ეს უმაღლესი მოხელე იმავე ცერემონიული წყაროებითაა ცნობილი. ამ სამსახურების კავშირი ამილახორთან აჩვენებს, რომ სამხედრო ხელმძღვანელობა მუდმივ სამეურნეო საქმიანობასაც მოიცავდა. იარაღის ცერემონიაზე ტარება და მთელი უწყების ყოველდღიური მომარაგება სხვადასხვა საქმე იყო.[18; 20]

სამეფო კარის მეურნეობის ისტორიისთვის ამ შრომის უწყვეტობაა მნიშვნელოვანი. ცხენს ყოველდღიური მოვლა სჭირდებოდა, იარაღს — სათანადო შენახვა და გამართულობა, მგზავრობას კი — წინასწარი მომზადება. სამხედრო სამსახური იმ ადამიანთა შრომას ეყრდნობოდა, რომელთა სახელებიც მემატიანეს შეიძლება საერთოდ არ ეხსენებინა. მათი წყალობით ლაშქრად გასვლისა თუ მგზავრობის გადაწყვეტილება შესასრულებელ დავალებად იქცეოდა.
სტუმრებისა და ელჩების მიღება
მესტუმრეები ჩამოსული სტუმრების, დესპანებისა და ძღვენის მომტანი ადამიანების შეხვედრას ამზადებდნენ. მათ მესტუმრეთუხუცესი ხელმძღვანელობდა. ერთიანი მონარქიის მოწყობის აღწერაში ამ სამსახურს მანდატურთუხუცესის უწყებას უკავშირებდნენ.[22]

კარზე სტუმარმასპინძლობას სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობა ჰქონდა. ჩამოსულისთვის დადგენილ წესრიგში ადგილი უნდა მიეჩინათ, მიღება მოეწყოთ და მიეყვანათ მათთან, ვისაც მისი საქმის განხილვა შეეძლო. დახვედრა სტუმრის ღირსების აღიარებასა და მასპინძელი ხელმწიფის მდგომარეობას გამოხატავდა. ამიტომ მსახურებს პროცედურის ცოდნა და კარის სხვა ადამიანებთან შეთანხმებული მოქმედება სჭირდებოდათ.

ღვინის სამსახური და პირის მწდე
ღვინის სამსახურის უფროსი, მეღვინეთუხუცესი, XII საუკუნიდან იხსენიება. მოგვიანო აღწერა მის უწყებას სამეფო ვენახებს, ღვინის მიღებასა და შენახვას და კარის შეკრებების მომსახურებას უკავშირებს. აქ მკაფიოდ ჩანს, როგორ ხმარდებოდა მიწიდან მიღებული რესურსი სასახლის ცხოვრების მოწყობას.[23]

პირადი ღვინის მიმწოდებელი, პირის მწდე, ხელმწიფის წინაშე საგანგებო მოვალეობას ასრულებდა. ის უნდა განვასხვავოთ მთელი უწყების უფროსისა და სხვა მსახურებისგან, რომლებსაც ღვინო მიჰქონდათ, ინახავდნენ და სუფრაზე აწვდიდნენ. მეფესთან ერთი მსახურის სიახლოვე თავისთავად არ ნიშნავს, რომ ის ამ სამსახურის მთელ სამეურნეო საფუძველს მართავდა.[24]

ნადირობა და სპეციალური საქმიანობა
სამეფო ნადირობასაც ორგანიზება სჭირდებოდა. მონადირეთუხუცესს სანადირო სავარგულებს, მსახურებსა და ნადირობისთვის მზადებას უკავშირებდნენ. მოგვიანო კარის აღწერაში ნადირობა საჯარო სამსახურისა და სამხედრო ვარჯიშის ნაწილია. ბაზიერი სანადირო ფრინველის მოვლისა და გაწვრთნის საგანგებო უნარს ფლობდა. ძაღლების მოვლა და გაწვრთნა სხვა სახის საქმეს მოითხოვდა.[21]


მკურნალობა, საკვების მომზადება, ნივთების მოვლა და კარის მომარაგება ყოველდღიური უზრუნველყოფის სხვა მხარეები იყო. მათი საჭიროება ცხადია, თუმცა ეს თითოეული საქმიანობისთვის თანაბრად მაღალი ოფიციალური წოდების გამოგონების საფუძველს არ გვაძლევს. მაგალითად, „მკურნალი“ ექიმს ნიშნავს. მხოლოდ ეს სიტყვა ვერ ადასტურებს ერთ განსაკუთრებულ თანამდებობას, რომელსაც კარის იერარქიაში უცვლელი ადგილი ეკავა.


კარის სამსახური სხვადასხვა მდგომარეობის ადამიანებს აერთიანებდა. უწყების უფროსს შეიძლება ღირსება და ხელქვეითთა საკუთარი წრე ჰქონოდა, ცალკეულ შემსრულებელს კი — საგანგებო უნარი და შეზღუდული დავალება. სამეფო კარის აღწერაში ეს განსხვავება უნდა შევინარჩუნოთ. სხვაგვარად მრავალგვარი ურთიერთობა ერთნაირი „წოდებების“ ხელოვნურ მწკრივად გადაიქცევა.
9. დარბაზი და დიდებულთა მონაწილეობა პოლიტიკაში

დარბაზი საქართველოს ხელისუფლების ისტორიის ერთ-ერთი მთავარი ცნებაა. ის უკავშირდება სამეფო სასახლის სივრცეს, შეკრებებსა და სახელმწიფო საქმეთა განხილვას. ისტორიოგრაფიაში ტერმინის ინსტიტუციურ შინაარსს სხვადასხვაგვარად ხსნიან, სამეფო საბჭოდან დაწყებული, სამეფო კარისა და მასთან დაკავშირებული დაწესებულებების უფრო ფართო აღნიშვნით დამთავრებული. ამიტომ დარბაზს რამდენიმე საუკუნის განმავლობაში უცვლელ შემადგენლობას ვერ მივაწერთ.[25]
განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია საქმიანი განხილვისა და დიდი საზეიმო შეკრების გარჩევა. მათი მასშტაბი, ამოცანები და მონაწილეთა წრე ერთნაირი არ იყო. სასახლეში იმყოფებოდნენ გადაწყვეტილების მონაწილე პირები და ისინიც, ვისაც ცერემონია, დაცვა ან ჩანაწერის გაკეთება ევალებოდა. ტახტთან ყოფნა თავისთავად თანაბარ პოლიტიკურ მონაწილეობას ვერ ადასტურებს.[46]
სასულიერო პირების, მოხელეებისა და გავლენიანი საგვარეულოების მონაწილეობა შეკრებას წონას მატებდა, რადგან თითოეულ მათგანს საზოგადოებრივ კავშირათა თავისი წრე ჰქონდა. მათ გვერდით იყვნენ შემსრულებლები, რომელთაც ჩანაწერის გაკეთება, წესრიგი და უსაფრთხოება ევალებოდათ. ხელმწიფის თანამოსაუბრის პოლიტიკური როლი მწიგნობრის ან მცველის სამსახურებრივი როლისგან მაშინაც განსხვავდებოდა, როცა ყველა ერთ ოთახში იმყოფებოდა.




ადგილების განაწილება აღიარებულ ღირსებას გამოხატავდა. წყაროები და მათი მკვლევრები ყურადღებას აქცევენ ტახტამდე მანძილს, საჯდომის სახეს, ხალიჩისა და ბალიშის არსებობას. უპირატესობა, რომელიც თანამედროვე მკითხველს გარეგნულ წვრილმანად ეჩვენება, მაშინ მდგომარეობის საჯარო ნიშანი იყო. ამიტომ პატივის გამო დავა შეიძლება მმართველობაში მონაწილეობის უფლებაზე დავაც ყოფილიყო.[25]

თამარის მეფობის დასაწყისის პოლიტიკური კონფლიქტი ფეოდალური წესრიგის ამ მხარეს გვიჩვენებს. ყუთლუ-არსლანმა შესთავაზა განსაკუთრებული დაწესებულების, კარავის, შექმნა, რომელსაც მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილებების მიღებაში დამოუკიდებელი როლი ექნებოდა. მისი გამოსვლა ხელმწიფესა და გავლენიან ქვეშევრდომთა ჯგუფს შორის უფლებამოსილებათა განაწილებას ეხებოდა. ჯგუფის ზუსტ სოციალურ შემადგენლობასა და შეთანხმების შედეგებს მკვლევრები სხვადასხვაგვარად აფასებენ.[26]
კარავის ჩამოყალიბებულ თანამედროვე პარლამენტად წარმოდგენა შეცდომა იქნებოდა. ასეთი დასკვნისთვის დაგვჭირდებოდა ცნობები წარმომადგენლობის, შემადგენლობისა და პროცედურების შესახებ. მათ სამეფო ძალაუფლების შეზღუდვის იდეასთან ზოგადი მსგავსება ვერ ჩაანაცვლებს. ისტორიული კითხვა ისაა, ვის უნდა გადაეწყვიტა წყალობის, დასჯისა და მართვის საქმეები და რამდენად დამოუკიდებლად შეეძლო ტახტს მოქმედება.
მატიანის თანახმად, დაპირისპირების მოსაგვარებლად მოლაპარაკება გახდა საჭირო. თამარმა შუამავლობა კრავაი ჯაყელსა და ხვაშაქ ცოქალს მიანდო. შეთანხმებას ორმხრივი ვალდებულებები ახლდა. ეს ამბავი დიდგვაროვანი ქალების ავტორიტეტის პოლიტიკურ მნიშვნელობას აჩვენებს. ისინი კონკრეტულად შუამავლის როლს ასრულებდნენ. აქედან ყველა ქალისთვის ერთი და იმავე დაწესებულების ან უფლების არსებობას პირდაპირ ვერ დავასკვნით.[27; 38]
დარბაზის საკითხი ფეოდალური საზოგადოების წყობას ეხება. მსხვილი მფლობელები მმართველობაში მონაწილეობდნენ, რადგან ძალა, რესურსები და აღიარებული ღირსება ჰქონდათ. მეფეს მათი მოქმედება სჭირდებოდა და თან საერთო საქმის განკარგვის შესაძლებლობის შენარჩუნებას ცდილობდა. საბჭოში მონაწილეობა, კარის თანამდებობები და პირადი მოლაპარაკებები ამ ინტერესების შეთავსების სხვადასხვა გზას იძლეოდა.
უმაღლესი უწყებების განვითარებას საგვარეულოებისა და მხარის მმართველების მნიშვნელობა არ გაუქრია. ცენტრს მათი საქმიანობის წარმართვის ახალი საშუალებები გაუჩნდა. ერთ მოხელეს შეიძლება პირადი სამფლობელო, მხარეზე ხელისუფლება და სამეფო კარის სამსახური ერთმანეთთან დაეკავშირებინა. ამიტომ თამარის დროინდელ საქართველოში დაწესებულებების ისტორია საზოგადოებრივ ურთიერთობათა ისტორიაც არის.
10. ეკლესია როგორც სულიერი დაწესებულება და მიწათმფლობელი
სულიერი ხელმძღვანელობა, ღვთისმსახურება და ბერ-მონაზვნობა. განზოგადებული სახეები. სამოსი რეკონსტრუირებულია.
დიაკონი საცეცხლურით. მხატვრული რეკონსტრუქცია.
საეკლესიო ცხოვრება შუა საუკუნეების საზოგადოების ყველა ძირითად მხარეში იყო ჩართული. ღვთისმსახურებით, განათლებითა და სამართლებრივი ტრადიციით ეკლესია წესრიგისა და შესაფერისი ქცევის წარმოდგენებს აყალიბებდა. მიწათმფლობელობითა და დამოკიდებული ხალხის მეშვეობით მეურნეობაში მონაწილეობდა, უმაღლესი იერარქებისა და განათლებული მოხელეების მეშვეობით კი — მმართველობაში. ამ მხარეების ერთმანეთისგან სრულად გამიჯვნა შეუძლებელია, თუმცა მათი გარჩევა აუცილებელია.
საეკლესიო წყობას თავისი აგებულება ჰქონდა. კათოლიკოს-პატრიარქს ეკლესიის ხელმძღვანელობაში უმაღლესი ადგილი ეკავა. ეპისკოპოსი ეპარქიას განაგებდა. წინამძღვარი მონასტერს ხელმძღვანელობდა. მღვდელი და დიაკონი სამღვდელოებას ეკუთვნოდნენ, ბერობა კი რელიგიური ცხოვრების განსაკუთრებულ წესს აღნიშნავდა. წინამძღვრობა თანამდებობაა. სამღვდელო ხარისხი, ბერობა და წინამძღვრობა ერთ მარტივ იერარქიად არ ეწყობა.
ამიტომ ეპისკოპოსი და წინამძღვარი ერთ პირობით ფიგურად ვერ წარმოგვიდგება, ბერი კი ყოველთვის მღვდელზე დაბალ საფეხურზე არ დგას. მათ ურთიერთობას თანამდებობრივი უფროსობაც განსაზღვრავდა და მოვალეობათა განსხვავებაც. ასევე უნდა განვასხვავოთ საეპისკოპოსო კათედრა და მონასტერი. ორივე დაწესებულებას შეეძლო მიწის ფლობა და მწიგნობრული კულტურის მხარდაჭერა, თუმცა საეკლესიო მმართველობაში მათ განსხვავებული ადგილი ჰქონდათ.
საეკლესიო სამფლობელოს მეურნეობის მოწყობა სჭირდებოდა. საჭირო იყო შემოსავლების აღრიცხვა, კუთვნილის მიღება და ქონების საბუთების შენახვა. შეწირულობა დაწესებულების ხანგრძლივ საქმიანობაში ერთვებოდა. მის დაცვაზე იყო დამოკიდებული, შეძლებდა თუ არა თემი ღვთისმსახურების შენარჩუნებას, ადამიანების რჩენასა და წიგნებზე მუშაობის გაგრძელებას.
საეკლესიო დაწესებულებებს სამსახურში მყოფი კეთილშობილი ადამიანებიც უკავშირდებოდნენ. გამოთქმა „საეკლესიო აზნაურები“ საეპისკოპოსო კათედრაზე ან მონასტერზე დამოკიდებულებას აღწერს. ეს ადამიანები ერისკაცებად რჩებოდნენ და თავიანთი საზოგადოებრივი მდგომარეობა ჰქონდათ. მათი სამსახური განსხვავდებოდა როგორც სამონასტრო მორჩილებისგან, ისე ეკლესიის გლეხთა შრომისგან. ამ ურთიერთობის ისტორიულ ლექსიკაში შეიძლებოდა საეკლესიო დაწესებულების „სახლის“ წევრობასა თუ მის „შვილობაზე“ ყოფილიყო საუბარი.[41]
გიორგი წიკლაურის ესკიზის მიხედვით. საეკლესიო სამფლობელოსადმი კუთვნილება ბერობას არ გულისხმობს.
სამფლობელოს შეღავათებსა და პრივილეგიებს განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა. შეუვალობა, ანუ იმუნიტეტი, გარკვეული გარეგანი მოთხოვნებისა თუ ჩარევის შეზღუდვას ნიშნავდა. ასეთი გათავისუფლების ფარგლები საბუთით უნდა დადგინდეს. ერთი შეღავათი სამეფო წესრიგიდან სრულ გასვლას ვერ ადასტურებს. ეკლესიის ყოველი ქონება ყველა ვალდებულებისგან ერთნაირად თავისუფლად ავტომატურად ვერ ჩაითვლება.
წინა ეპოქამ აქ მნიშვნელოვანი მემკვიდრეობა დატოვა. დავით IV-ის 1123–1124 წლებით დათარიღებული ანდერძი შიომღვიმის მონასტერს შეწირულობებსა და განსაკუთრებულ მდგომარეობას უდასტურებდა. საბუთის კვლევაში მონასტრის შეუვალობის აღდგენა და მისი სამეფო მფარველობასთან კავშირია აღნიშნული. ეს აჩვენებს, რომ რელიგიური პრივილეგია შეიძლებოდა მონასტრის უფრო მყარად მოქცევასაც ნიშნავდეს სამეფო დაცვის ფარგლებში.[45]
გიორგი III-ის დროს ეკლესიის შეუვალობის აღდგენის მოთხოვნასაც პოლიტიკური მნიშვნელობა ჰქონდა. აჯანყებულ საგვარეულოებზე გამარჯვების შემდეგაც მეფეს საეკლესიო დაწესებულებებთან შეთანხმება სჭირდებოდა. მათ თავიანთი უფლებები და მოლოდინები ჰქონდათ, რომლებიც ტახტს უნდა გაეთვალისწინებინა.[1]
მატიანეში აღწერილი თამარის მიმართვა საეკლესიო კრებისადმი ურთიერთპასუხისმგებლობის იდეალს გამოხატავს. მემატიანის მიერ გადმოცემული სიტყვები „ჩემგან დაიწყეთ“ ხაზს უსვამს, რომ სამეფო ღირსებაც რელიგიური წესის დაცვის ვალდებულებას გულისხმობს. ეს წყაროში ასახული მმართველობის იდეალის მოწმობაა. სიტყვის დამოუკიდებლად შემონახულ სიტყვასიტყვით ჩანაწერად მას ვერ მივიჩნევთ.[40]
ღარიბთა დახმარება და სამეფო მოწყალება
გაჭირვებულთა დახმარება ხელმწიფის მოვალეობების ქრისტიანულ გაგებაში შედიოდა. სიმდიდრის განკარგვა ამ გზით უკავშირდებოდა ზრუნვას მათზე, ვისაც საკუთარი სახსრები ან ოჯახის დახმარება არ ჰყოფნიდა.
გამოცემულ „ცხოვრება მეფეთ-მეფისა თამარისში“ მოთხრობილია, რომ სახელმწიფო შემოსავლის მეათედს ღარიბებისთვის გამოყოფდნენ და მათთვის მზრუნველებს ნიშნავდნენ. ეს ცნობა მეფობის ქებით გადმოცემული სურათის ნაწილია და სამეფო ზრუნვის იდეალს გამოხატავს. მის მიხედვით ყოველი წლის ნამდვილ შემოსავალსა და ხარჯს ვერ აღვადგენთ.[40]
იმავე თხრობაში მონასტრებისთვის შეწირულობა უპოვართა დახმარებასა და ტყვეების გამოსყიდვას უკავშირდება. სახსრების გადაცემა იმ ადამიანებს მოითხოვდა, ვისაც მათ მიტანასა და განაწილებას ანდობდნენ. ქველმოქმედებას, ამგვარად, სამეურნეო მხარეც ჰქონდა და სამეფო კარის გარეთ მფარველობის ურთიერთობებს აყალიბებდა.[40]
ეკლესია ფეოდალური წესრიგის დამოუკიდებელი მონაწილე იყო და დიდი სულიერი და მატერიალური წონა ჰქონდა. მას შეეძლო ტახტის მხარდაჭერა, უფლებათა დადასტურების მოთხოვნა და თანამდებობათა გარშემო კონფლიქტში მონაწილეობა. მისი სიმდიდრე კულტურული კერების შენარჩუნებას შესაძლებელს ხდიდა და ამავე დროს ფლობის, სამსახურისა და დამოკიდებულების ურთიერთობებზე იყო დამყარებული.
11. ქალაქი ფეოდალურ სამეფოში

ქალაქი წარმოებას, გაცვლასა და მმართველობას აკავშირებდა. აქ სოფლის მეურნეობის პროდუქტი მყიდველის საჭიროებას ხვდებოდა, ხელოსნის შრომა — შეკვეთას, შემოტანილი საქონელი — ადგილობრივ მოთხოვნას. ქალაქის ცხოვრებაში მონაწილეობდნენ სამეფო კარი, საეკლესიო დაწესებულებები, მსხვილი მფლობელები, ვაჭრები და მრავალი ადამიანი, რომლებიც სახელოსნოში მუშაობდნენ ან გადაზიდვებს ემსახურებოდნენ. ქალაქი ფეოდალური წესრიგის გარეთ არსებული განცალკევებული სამყარო არ ყოფილა.
ქალაქი სოფლის სამფლობელოს უბრალო გამეორებაც არ ყოფილა. შეძლებულ ვაჭარს შეიძლება სოფლის მიწათმფლობელისგან განსხვავებული სახსრები და კავშირები ჰქონოდა. ოსტატისთვის მნიშვნელოვანი იყო საგანგებო უნარი, იარაღები და შეკვეთის მიღების შესაძლებლობა. ფული და საქმიანი რეპუტაცია გავლენის საკუთარ გზებს ხსნიდა, თუმცა საზოგადოებრივი განსხვავებები და აღიარებულ ხელისუფლებაზე დამოკიდებულებაც მოქმედებდა.
თბილისში მნიშვნელოვანი გახდა ქალაქის უფროსის, ამირთა ამირას, თანამდებობა. ქართული ენციკლოპედია მის შემოღებას XII საუკუნის მიწურულს უკავშირებს და აღნიშნავს, რომ ამირთა ამირა მეჭურჭლეთუხუცესს ექვემდებარებოდა. მის მოვალეობებში ქალაქზე ზრუნვა, მოქალაქეთა განსჯა და ქალაქის შემოგარენის საქმეები შედიოდა. ამ თანამდებობით ქალაქის მმართველობა სამეფო ფინანსურ უწყებას უკავშირდებოდა.[43]
ამირთა ამირა, მუჰთასიბი და მუშრიბი. ქალაქის ცალკეული ფუნქციების რეკონსტრუქცია. მათ შესახებ ცნობები სხვადასხვა დროისაა. მუშრიბის სამსახურის დეტალები უფრო გვიანდელი წყაროებითაა ცნობილი.
ამ კავშირს პრაქტიკული საფუძველი ჰქონდა. ხელისუფლებისთვის ქალაქი შემოსავლის მიღების, გაცვლისა და ხალხის თავმოყრის ადგილი იყო. ვაჭრობისთვის საქონლის მიტანის შესაძლებლობა, გადასახდელთა ამოღების დადგენილი წესი და დავების განხილვა იყო მნიშვნელოვანი. ამიტომ ხაზინის, მმართველობისა და ქალაქის სასამართლოს საქმეები მუდმივად იკვეთებოდა.

საქალაქო თანამდებობათა ლექსიკაში არაბული წარმოშობის სახელები იყო შემორჩენილი, მათ შორის ამიდი და მუხთასიბი. მუშრიბს უკავშირებდნენ სავაჭრო საქონლისა და ბაჟის აღრიცხვას და მოკრეფილი თანხის მეჭურჭლეთუხუცესის უწყებისთვის გადაცემას. მისი საქმიანობა დაწვრილებით მოგვიანო „ხელმწიფის კარის გარიგებაშია“ აღწერილი. ეს გამოსახულებები სხვადასხვა დროის მოწმობებზე დაყრდნობით ცალკეულ მოვალეობებს ასახავს. მათი მიხედვით თამარის გამეფების წლის თბილისის მოხელეთა სრულ ნუსხას ვერ აღვადგენთ.[12;46]

ხელოსნობა საზოგადოებას საჭირო ნივთებითა და მასალებით ამარაგებდა. მჭედლები საჭირო საგნებს ამზადებდნენ და აკეთებდნენ, ქვის ოსტატები მშენებლობაში მონაწილეობდნენ, მეთუნეები ჭურჭელს აწარმოებდნენ, მქსოველები და მკერავები კი ქსოვილსა და ტანსაცმელს ქმნიდნენ. საიუველირო საქმეში ძვირფასი მასალა მაღალ ოსტატობას ერწყმოდა და როგორც საერო დამკვეთებს, ისე ეკლესიის საჭიროებებს ემსახურებოდა.

ქალაქის ხელოსანთა რეკონსტრუირებული სახეები.
თითოეულ საქმიანობას სწავლების თავისი თანმიმდევრობა ჰქონდა. გამოცდილი ოსტატის დაკვირვებას, მოქმედებების გამეორებას, მასალის გაცნობასა და დამოუკიდებლად მუშაობის თანდათან დაუფლებას დრო სჭირდებოდა. ამიტომ ხელოსნის შეგირდი სოციალური ისტორიის მნიშვნელოვანი ფიგურაა. ის უნარის გადაცემასა და პროფესიის გაგრძელებას გვიჩვენებს, მაშინაც კი, როცა კონკრეტულ სახელოსნოში სწავლების წესი უცნობია.

თუმცა დამტკიცებულად ვერ ჩაითვლება, რომ თამარის ეპოქის ყველა სახელოსნო ერთნაირი წესდებით მოქმედებდა და ფორმალური წოდებების ერთი წყება ჰქონდა. მოგვიანო ხელოსანთა ორგანიზაციები ბევრად უფრო დაწვრილებით არის ცნობილი. თბილისის ისტორიიდან ნაცნობი სახელწოდება „ამქარი“ საქართველოში XIX საუკუნიდან გავრცელდა. წინარე გაერთიანებათა უფრო ჩამოყალიბებულ ორგანიზაციას მკვლევრები XVII–XVIII საუკუნეებისთვის აღწერენ. ეს ხელოსნებისა და ვაჭრების ადრეულ ერთობლივ საქმიანობას არ გამორიცხავს, თუმცა ის მოგვიანო წესდებებისგან, დროშებისა და თანამდებობების სახელებისგან უნდა განვასხვავოთ.[29]
მსგავსი განსხვავება სავაჭრო გაერთიანებებსაც ეხება. ერთობლივი საქმე, სახსრების გადაცემა და გაცვლაში რამდენიმე ადამიანის მონაწილეობა მოგვიანებით ცნობილ რომელიმე კორპორაციასთან იგივეობას ვერ ამტკიცებს. თუ ამხანაგობის ისტორიულ სახელწოდებას ვიყენებთ, უნდა დავადგინოთ მისი თარიღი. თამარის ეპოქის განხილვისას ჯობს კონკრეტული საქმიანობის შესახებ მოწმობას დავეყრდნოთ, ვიდრე მოგვიანებით ცნობილ სახელს უკუქცევით მივაკუთვნოთ.

ქალაქის შემოსავალსაც ერთი წყარო არ ჰქონდა. საქონლის მოძრაობა, სახელოსნოების მუშაობა და დიდი შეკვეთები ხელისუფლებასა და მფლობელებთან სხვადასხვა ურთიერთობაში იყო ჩართული. ვაჭარს უსაფრთხოება და თავისი მოთხოვნების აღიარება სჭირდებოდა, ხელმწიფეს კი — სახსრები და მომარაგება. აქედან თანამშრომლობის შესაძლებლობა იქმნებოდა, თუმცა ინტერესთა განსხვავება რჩებოდა.
თემები და განსხვავება უფლებებში
ქალაქის მოსახლეობა საქმიანობითა და შეძლებითაც განსხვავდებოდა და აღმსარებლობითაც. თბილისში ცხოვრობდნენ ქრისტიანები, მუსლიმები და იუდეველები. ქრისტიანულ მოსახლეობაში ქართული და სომხური თემები შედიოდნენ. აღმსარებლობა ღვთისმსახურების ადგილებსა და მეზობლობის ყოველდღიურ წესებზე მოქმედებდა. ის თავისთავად არ განსაზღვრავდა ადამიანის საქმიანობასა და ქონებრივ მდგომარეობას.[58]
1153 წელს თბილისში ნამყოფი ალ-ფარიქი წერდა, რომ დავით IV-ის დროს მუსლიმებისთვის მიცემული პირობები ძალაში რჩებოდა, მათ შორის ლოცვის უფლება და აბანოთი სარგებლობის განსაკუთრებული წესი. ეს ცნობები თამარის მეფობის წინარე ხანას ეკუთვნის. თემის მფარველობა კონკრეტული ნებართვებითა და ვალდებულებებით გამოიხატებოდა. აქედან ყველა მცხოვრებისთვის ერთნაირი უფლებების არსებობას ვერ დავასკვნით.[58]
აღმსარებლობითი განსხვავება შეიძლება ერთ დიდგვაროვან სახლშიც ყოფილიყო. ზაქარია მხარგრძელი სომხური სამოციქულო ეკლესიის ერთგული დარჩა, მისი ძმა ივანე კი ქალკედონურ მართლმადიდებლობაზე გადავიდა. ორივეს მაღალი ადგილი ეკავა საქართველოს გვირგვინის სამსახურში. ამიტომ საგვარეულოს წარმომავლობა, საეკლესიო კუთვნილება და პოლიტიკური ერთგულება ერთმანეთთან დაკავშირებულ, მაგრამ დამოუკიდებელ მხარეებად უნდა განვიხილოთ.[57]
მონეტების მიმოქცევა ნათლად აჩვენებს ამ გარემოს კავშირს ფართო რეგიონთან. თამარის დროინდელ მონეტებზე ახლო აღმოსავლეთის სამონეტო პრაქტიკის ნიშნებია შემორჩენილი და სამეფო წარწერებში სხვადასხვა ენაა გამოყენებული. ეს მოწმობს სამეურნეო ურთიერთობას, რომელსაც დახურულ სამფლობელოში მხოლოდ ნატურალური გაცვლით ვერ აღვწერთ. ამავე დროს, ფულის არსებობას მიწათმოქმედის დამოკიდებულება და პოლიტიკური ძალის მიწაზე დამყარება არ გაუუქმებია.[36]
ქალაქებს სამეფოს ცხოვრებაში მნიშვნელოვანი ადგილი სწორედ სხვადასხვა საქმიანობის გაერთიანების გამო ეკავა. მათი მეშვეობით კარი საჭირო ნივთებს იღებდა, მფლობელები შემოსავლის ნაწილის განკარგვის საშუალებას პოულობდნენ, ოსტატები — შეკვეთას, ვაჭრები — ბაზარს. ქალაქების ისტორია ფეოდალიზმის სურათს აფართოებს. საზოგადოება სოფლის სამფლობელოსთან ერთად იმ ურთიერთობებსაც ეყრდნობოდა, რომლებიც სოფელს, საქალაქო შრომასა და სამეფო ხელისუფლებას აკავშირებდა.
12. სამართალი და საბუთი
ფეოდალურ ურთიერთობებს აღიარებული საფუძვლები სჭირდებოდა. მიწას გადასცემდნენ, უფლებებს ადასტურებდნენ, ვალდებულებებს ადგენდნენ და შეღავათებზე დავობდნენ. ასეთ საზოგადოებაში საბუთი გადაწყვეტილების შენახვისა და გარემოებათა შეცვლის შემდეგ მისი წარდგენის საშუალება იყო. ვისაც შეეძლო ფლობის საფუძვლის დასახელება და დამადასტურებელი ტექსტის ჩვენება, დავაში მნიშვნელოვანი საბუთი ჰქონდა.
წერილობითი გადაწყვეტილება თავისით არ სრულდებოდა. მისი აღსრულება დამოკიდებული იყო მხარდამჭერ ხელისუფლებაზე, მხარეთა მდგომარეობასა და დადგენილი წესის დაცვის მოთხოვნის შესაძლებლობაზე. ამიტომ სამართლის ისტორია პოლიტიკურ და სოციალურ ისტორიასთანაა დაკავშირებული. საბუთი გვიჩვენებს, რა ითვლებოდა მართებულად, გამოყენების გარემოებები კი გვაგებინებს, ვის შეეძლო ამის დაჟინებით მოთხოვნა სინამდვილეში.
თვალსაჩინო მაგალითია ჭიაბერის XII საუკუნის მიწურულის სიგელი შიომღვიმის მონასტრისადმი, რომელსაც ჩვეულებრივ 1189 წლით აქვეყნებენ. მასში დასახელებული არიან ჟინოვნის მხითარიძეთა ოჯახის წევრები თავიანთი სახლებითა და სამფლობელოებით. სიგელი ადგენს მონასტრისთვის ცვილის ყოველწლიურ მიწოდებას და სხვა მოთხოვნებისგან შეღავათებს განსაზღვრავს. ჭიაბერი თამარის თანხმობას იმოწმებს. თამარის სახელით დადასტურება განკარგულებას ძალას მატებს. საბუთის ზუსტ დათარიღებაზე მსჯელობა გრძელდება, ამიტომ სოციალური ისტორიისთვის მთავარია, რომ იგი XII საუკუნის მიწურულს ეკუთვნის.[39]
სიგელი რამდენიმე მონაწილეს აერთიანებს. მოხელე უფლებებს განკარგავს, მონასტერი სარჩოს იღებს, დასახელებული პირები განსაზღვრულ მოვალეობას ასრულებენ, სამეფო ხელისუფლება კი დადგენილს ადასტურებს. ტექსტი მათ მდგომარეობას სხვა სამონასტრო ვაჭრების მდგომარეობას ადარებს. ამიტომ დამატებითი საფუძვლის გარეშე ამ ადამიანებს რიგით ყმა გლეხებად ვერ მივიჩნევთ. საბუთის ფორმულირებების დაკვირვებით წაკითხვა სოციალური მდგომარეობის ზედმეტად გამარტივებული აღდგენისგან გვიცავს.
განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რომ განკარგულება ჟინოვნის მომდევნო მფლობელებისთვისაც ძალაში უნდა დარჩენილიყო. უფლება ერთ პირთან პირადი შეთანხმების ფარგლებს სცდებოდა. შეწირულობის მიმღებს საბუთი საშუალებას აძლევდა, მოხელისა თუ მფლობელის შეცვლის შემდეგ დადგენილის გაგრძელება მოეთხოვა. აქ ჩანს წერილობითი მეხსიერების მნიშვნელობა საზოგადოებაში, რომელშიც ადამიანებიც იცვლებოდნენ და პოლიტიკური გარემოებებიც.[39]
ქონებრივ საქმეებს მართლმსაჯულება უკავშირდებოდა. დავის საგანი შეიძლებოდა ყოფილიყო შემოსავალი, სამსახურის შესრულება, ადამიანთა კუთვნილება და ოჯახის მდგომარეობა. არსებობდა ხელისუფლების სხვადასხვა სფერო და საეკლესიო სამართლებრივი ტრადიცია. ამიტომ მთელი მართლმსაჯულების მოსახლეობის ყველა ჯგუფისთვის ერთნაირ სასამართლოდ წარმოდგენა ისეთივე უზუსტობა იქნებოდა, როგორიც მთელი მიწათმფლობელობის ერთ ფორმამდე დაყვანა.

კანონიკური განსწავლულობა განათლებულ ადამიანებს საეკლესიო წესრიგისა და მასთან დაკავშირებული საზოგადოებრივი ურთიერთობების განხილვის ენას აძლევდა. ამ ხანგრძლივ საქმეს ეკუთვნის არსენ იყალთოელთან დაკავშირებული „დიდი სჯულისკანონის“ თარგმანი. ტექსტის კითხვითა და განმარტებით ცოდნა შესაფერისი ქცევისა და უფლებამოსილებათა განსაზღვრაში მონაწილეობდა.[30]
ოჯახი და ქონების გადაცემა
ქონებრივი უფლებები ოჯახის მეშვეობით გრძელდებოდა. მფლობელის სიკვდილის შემდეგ საკითხავი იყო, კონკრეტულად რა გადადიოდა მემკვიდრეებზე: საგვარეულო მამული, შეძენილი მიწა, ცალკეული ნივთები თუ სამსახურთან დაკავშირებული უფლება. ამიტომ ოჯახის ისტორია თვით სამფლობელოს ისტორიის ნაწილია. მეურნეობის გაგრძელებისთვის მნიშვნელობა ჰქონდა როგორც მემკვიდრის წარმომავლობას, ისე გადაცემული უფლების საფუძველს.
ქალის ქონება ამ ურთიერთობების ცალკე მხარე იყო. ისტორიულ სამართლებრივ ლექსიკაში „მამულთან“ ერთად გვხვდება „დედული“, რომელიც ქალის ხაზით მიღებულ ქონებას უკავშირდება. მნიშვნელოვანი იყო მზითევიც. მის შემადგენლობასა და მნიშვნელობას ოჯახის შეძლება, საზოგადოებრივი მდგომარეობა და ეპოქა განსაზღვრავდა. მიწასა და პირად ნივთებს შეიძლებოდა განსხვავებული ბედი ჰქონოდა.[7;52]
მზითევი ოჯახში ქალის საკუთარი ქონებრივი ინტერესების საკითხს აყენებს. ერთმანეთისგან უნდა გავარჩიოთ მისთვის მიცემული სარჩო, საერთო მეურნეობა და ქმრის ნათესავების ქონება. ქონების განკარგვის, დაბრუნებისა თუ მემკვიდრეობით გადაცემის დაწვრილებითი პირობები შესაბამისი ეპოქის წყაროებით უნდა დავადგინოთ. დიდი ოჯახების გვიანდელი აღწერები სამართლის ისტორიისთვის მნიშვნელოვანი მასალაა, თუმცა XII საუკუნის ყველა ქალისთვის გამზადებულ წესთა კრებულს არ წარმოადგენს.[52]
ქორწინებას საეკლესიო ხელისუფლებაც არეგულირებდა. XII საუკუნის დასაწყისის რუის-ურბნისის კრებამ აკრძალა ჯვრისწერა წარმომადგენელთა მეშვეობით, როდესაც სხვადასხვა ადგილას მყოფი სიძე და პატარძალი წესს ცალ-ცალკე აღასრულებდნენ მათი შემცვლელი პირების მონაწილეობით. ეს დადგენილება აჩვენებს, რომ ოჯახური კავშირი კანონიკურ წესებს ექვემდებარებოდა მაშინაც კი, როცა დიდგვაროვან სახლებს შორის შეთანხმება არსებობდა.[53]
ქორწინებასა და მემკვიდრეობას შეეძლო ერთი სამფლობელოთი დაინტერესებულ ადამიანთა წრე შეეცვალა. ოჯახური ქონების შესახებ დავის მიღმა სარჩო, ბავშვების მომავალი და სამსახურის გაგრძელების შესაძლებლობა იდგა. ამიტომ ქალის მდგომარეობას მხოლოდ კარის პოლიტიკაში მისი მონაწილეობა არ გვიხსნის. ასევე მნიშვნელოვანია ქონების წარმომავლობა, გადაცემის პირობები და მასზე უფლებათა აღიარება.
გვიანდელი საკანონმდებლო კრებულები სამართლის ხანგრძლივი განვითარების ისტორიისთვის გამოსადეგია, თუმცა თამარის ეპოქის მოწმობებს ვერ ცვლის. მოგვიანო წყაროებიდან მოტანილ გადასახდელთა ზომებს, კლასიფიკაციებსა და პროცედურებს თავიანთი თარიღი უნდა ახლდეს. სხვაგვარად მკითხველს შეიძლება მოეჩვენოს, რომ გვიანდელი დაწვრილებითი წყობა უკვე მთლიანად არსებობდა XII საუკუნის მიწურულს.
აქტები გვიჩვენებს, რომელი უფლებები გადაეცემოდა სხვას, რომელი მოთხოვნები იხსნებოდა და ვინ ადასტურებდა გადაწყვეტილებას. ამ დაწვრილებითი ცნობებით ჩანს, რას ნიშნავდა ფლობა, სამსახური და დამოკიდებულება.
13. სამხედრო ძალა და მისი სამეურნეო უზრუნველყოფა
ლაშქარში სამსახურთან დაკავშირებული ურთიერთობები განსაკუთრებით მკაფიოდ ჩანდა. სამხედრო ვალდებულება ტახტს, უმაღლეს სარდლებს, მხარეთა გამგებლებსა და მიწათმფლობელებს აკავშირებდა. შეიარაღებული ხალხის გამოყვანა მხოლოდ მაშინ შეიძლებოდა, როდესაც მათი მომზადებისა და მომარაგების საშუალებები არსებობდა. ამიტომ ლაშქრის ისტორია მიწათმფლობელობისა და შემოსავლების ისტორიის ერთ-ერთი მხარეა.
ცხენოსან მეომარს ცხენი, იარაღი და მეურნეობისთვის დროებით თავის დანებების შესაძლებლობა სჭირდებოდა. ეს ყველაფერი სხვების შრომასა და მარაგის არსებობას გულისხმობდა. ქონებრივი შესაძლებლობების განსხვავება აღჭურვილობასა და მონაწილეობის მასშტაბზე აისახებოდა. ძვირადღირებული აბჯარი დიდ დანახარჯზე მიგვითითებს, თუმცა მხოლოდ მის მიხედვით გამოსახული ადამიანის კონკრეტულ სამართლებრივ ტიტულს ვერ დავადგენთ.
ლაშქრის მოწვევა და სარდლობა
სამხედრო ძალის მოწყობა რამდენიმე წყაროს აერთიანებდა. ამირსპასალარის შესახებ კვლევები განიხილავს მხარეებიდან და სამფლობელოებიდან გამოყვანილ ლაშქარს, სამეფო დომენის ძალებსა და სხვა სამხედრო შენაერთებს. მათ ურთიერთქმედებას ხელმძღვანელობა და კოორდინაცია სჭირდებოდა. ამიტომ უმაღლესი სამხედრო მმართველობის ამოცანა სხვადასხვა საფუძვლით უკვე მოწყობილი რესურსების გაერთიანება იყო.[11]
ამ კონტექსტში ლაშქარი სხვადასხვა საფუძვლით მომსახურე ხალხისგან შეკრებილ ჯარს ნიშნავს. ერთიან სამხედრო მმართველობაში შედიოდნენ ერისთავთა დაქვემდებარებული მხარეთა ძალები, სამეფო დომენის ხალხი, მიწათმფლობელთა რაზმები და გარედან მოწვეული მეომრები. ლაშქრობისას ისინი საერთო სარდლობით მოქმედებდნენ, თუმცა მათი წარმომავლობა და მომარაგების წესი განსხვავებული რჩებოდა.[11]
ბასიანის ბრძოლაში მესხთა მოწინავე რაზმს ძმები შალვა და ივანე ახალციხელები სარდლობდნენ. ამ მაგალითში ერთდროულად ჩანს რაზმის მხარეული შემადგენლობა, მისი კონკრეტული დიდგვაროვანი სახლის მიერ სარდლობა და ადგილი საერთო საბრძოლო წყობაში. მესხთა ლაშქრის სახელწოდება, ამდენად, ძალთა შემადგენლობასა და სარდალთა კავშირებზე მიგვითითებს, თუმცა თავისთავად დამოუკიდებელი ჯარის არსებობას არ გულისხმობს.[47;56]
მონასპა და მეფის სამხედრო მსახურები
ცალკე ადგილი ეკავა მონასპას — სამეფო გვარდიას, რომლის შექმნას დავით IV-ს უკავშირებენ. მასში შედიოდნენ მეფის პირად სამსახურში მყოფი რჩეული მეომრები, რომელთა სარჩო და წყალობა ხელმწიფეზე იყო დამოკიდებული. ისინი მეფეს იცავდნენ და მნიშვნელოვან სამხედრო მოქმედებებში მონაწილეობდნენ. ქართული ენციკლოპედიის მიხედვით, ისინი ჩვეულებრივი გაგებით მონები არ ყოფილან, თუმცა სოციალური თავისუფლებით არ სარგებლობდნენ და მეფის ყმებად ითვლებოდნენ. ამიტომ ტერმინი „მონა“ განმარტებას მოითხოვს. იგი შეიარაღებული სამეფო სამსახურის ფარგლებში პირად დამოკიდებულებას აღნიშნავს.[55]
XII საუკუნის განმავლობაში სამფლობელოების წყალობა ამ მეომრებს მიწათმფლობელ დიდებულთა რიგებში შესვლაში ეხმარებოდა. პირადი სამსახური საზოგადოებრივი დაწინაურების გზად იქცეოდა. ამასთან, ხუთი ათასი გვარდიელის შესახებ ცნობები დავით IV-ის ლაშქრის მოწყობას ეხება. ისინი თამარის დროინდელი კორპუსის უცვლელ რიცხოვნობას არ ადგენს. ქართული ენციკლოპედია აღნიშნავს, რომ 1184 წლის შემდეგ მონასპა წყაროებში აღარ იხსენიება. ეს მისი შემდგომი მოწყობის დაწვრილებით აღდგენის შესაძლებლობას ზღუდავს.[55]

დიდგვაროვანი სახლის ომში მონაწილეობა ხელმწიფესთან მის ურთიერთობასა და ქვეყნის შიგნით მის მდგომარეობაზე იყო დამოკიდებული. სამსახურს შეეძლო აღიარება და წყალობა მოეტანა, გაძლიერებული სახლი კი საკუთარ შესაძლებლობებს ზრდიდა. ასე მოქმედებდა ორმხრივი კავშირი მონარქიის წარმატებასა და ცალკეული სამხედრო ოჯახების აღზევებას შორის. მას შეეძლო სამეფო პოლიტიკის მხარდაჭერა, მაგრამ იმავდროულად ჯილდოების განაწილებას პოლიტიკურ მნიშვნელობას ანიჭებდა.
ლაშქრობის მეურნეობა
საზოგადოებისთვის მნიშვნელოვანი იყო ისიც, რაც უშუალო ბრძოლის გარეთ ხდებოდა. საჭირო იყო ცხოველების მოვლა, აღჭურვილობის მომზადება და შეკეთება, სურსათის მიწოდება და ლაშქრობის მონაწილეთა შორის კავშირის შენარჩუნება. სამეფო კარის საჯინიბო და საჭურვლის სამსახურები ამ შრომის ერთ ნაწილს ასრულებდა, ადგილობრივი მეურნეობა და ხელოსნები კი — მეორეს. სამხედრო გამარჯვებას სხვადასხვა მდგომარეობის ადამიანთა ერთობლივი მოქმედება ედო საფუძვლად.
სასაზღვრო სამსახური და გამარჯვების შედეგები
ამავე სისტემაში იყო მოქცეული მხარეც და სასაზღვრო ციხეც. დაპყრობის ან გამგებლის დანიშვნის შემდეგ ხელისუფლებას იქ მუდმივი ყოფნა უნდა შეენარჩუნებინა. ამას მომარაგების, ხალხის განთავსებისა და მიმდებარე ტერიტორიასთან ურთიერთობის მოწყობა სჭირდებოდა. ამიტომ სამხედრო ისტორია ქალაქის აღებით არ სრულდება. მას მოსდევს მოპოვებული რესურსის მართვის ისტორია.
XIII საუკუნის დასაწყისში კარის, დღევანდელი ყარსის, აღების შემდეგ თამარმა ივანე ახალციხელი ქალაქის ამირთა-ამირად და მონაპირედ დანიშნა. მონაპირე საზღვრის დაცვისთვის პასუხისმგებელი სასაზღვრო სარდალი იყო. მის გამგებლობაში გადავიდა მიმდებარე მიწებიც. სამხედრო წარმატებამ მოპოვებული მხარის შენარჩუნების ხანგრძლივი ვალდებულება წარმოშვა. გამგებლის დანიშვნა და მისთვის რესურსების მიცემა ჯერ კიდევ არ ნიშნავს, რომ მთელი ტერიტორია კერძო მემკვიდრეობით სამფლობელოდ გადაეცა.[47]
გამარჯვებას მოჰქონდა ნადავლიც, რომელსაც საზოგადოებრივი და რელიგიური მნიშვნელობა ენიჭებოდა. 1195 წლის შამქორის ბრძოლაში შალვა ახალციხელმა ხალიფას დროშა იგდო ხელთ. თამარმა იგი გელათში ხახულის ღვთისმშობელს შესწირა. ამგვარად, სამხედრო ნადავლი ტაძრის შესაწირავად და სამეფო გამარჯვების მოწმობად იქცა. ეს მაგალითი ნადავლის განკარგვის ერთ გზას გვიჩვენებს. მისგან მთელი მოპოვებული ქონების განაწილების საერთო წესს ვერ დავადგენთ.[56]
ტყვეობა და გამოსასყიდი
ომში ტყვედ ჩავარდნას სხვა საფუძველი ჰქონდა, ვიდრე მიწათმოქმედის დამოკიდებულებას მფლობელზე. ტყვეობა შეიძლებოდა შეხებოდა როგორც ბრძოლის მონაწილეებს, ისე დარბეული ადგილის მცხოვრებლებს. განძაზე ლაშქრობის შესახებ ალ-ფარიკის მონათხრობის გადმოცემისას შოთა მესხია მოსახლეობის თბილისში წაყვანას ახსენებს. სამხედრო ნადავლზე საუბრის მიღმა, ამდენად, შეიძლება ოჯახებიდან მოწყვეტილი და იძულებით გადასახლებული ადამიანები იდგნენ.[58]
დიდგვაროვანი სარდლის დატყვევება შესაძლოა სახელმწიფოთაშორისი მოლაპარაკების საგნად ქცეულიყო. დაახლოებით 1210 წელს ივანე მხარგრძელი ხლათის ალყისას ტყვედ ჩავარდა. ენტონი ისტმონდი მის გათავისუფლებას უკავშირებს ფულად და ტერიტორიულ დათმობებს, მუსლიმ ტყვეთა გაშვებასა და მისი ქალიშვილის, თამთას, აიუბიან მმართველ ალ-აუჰადთან იძულებით ქორწინებას. ამ შემთხვევაში ქორწინებით კავშირი გამოსასყიდის პირობების ნაწილი გახდა.[57]
ეს ამბავი აჩვენებს, რამდენად იყო ტყვეს მდგომარეობა დამოკიდებული მის საზოგადოებრივ წონასა და მოლაპარაკების შესაძლებლობაზე. ერთი მოხელის გათავისუფლება ეხებოდა ხაზინას, ციხეებსა და მისი ოჯახის ბედს. მოსახლეობის იძულებით წაყვანას კი ომის შედეგები ცალკეულ მეურნეობებში გადაჰქონდა. ტყვეობა და გამოსასყიდი სამხედრო პოლიტიკას ბრძოლის ველს მიღმა საზოგადოების მოწყობასთან აკავშირებდა.
საერთო სამხედრო ძალა დამოუკიდებელ რაზმთა უბრალო ერთობლიობა არ ყოფილა. რაზმებს შეთანხმებულად მოქმედება და ლაშქრობის ხელმძღვანელობისადმი დამორჩილება სჭირდებოდათ. რაც უფრო იზრდებოდა ამოცანის მასშტაბი, მით უფრო მნიშვნელოვანი ხდებოდა ცენტრის უნარი, ემართა ხალხი, რომელსაც პატრონებთან, სამფლობელოებსა და მხარეებთან საკუთარი კავშირები ჰქონდა.
სამხედრო მოწყობაში ფეოდალური საზოგადოების ერთ-ერთი მთავარი კავშირი იკვეთება. მიწა და დამოკიდებული შრომა სამსახურის საშუალებას იძლეოდა. სამსახური სამეფოს სამხედრო ძალაში მონაწილეობის საფუძველი იყო. წყალობას კი შეეძლო სამსახურის გამწევისთვის ახალი რესურსების მიცემა. ამ მიმოქცევის მართვა ტახტის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ამოცანა იყო.
14. გელათი და იყალთო საზოგადოების მოწყობაში
განათლებას ფეოდალური საქართველოს ისტორიაში ცენტრალური ადგილი უჭირავს. სამფლობელოს მართვას, საბუთის შედგენას, სამართლებრივი თუ ღვთისმეტყველებითი ტექსტის განმარტებასა და მკითხველთა მომდევნო თაობის აღზრდას ხანგრძლივი სწავლა სჭირდებოდა. სახელმწიფოსა და ეკლესიას რთულ ცოდნასთან მუშაობის უნარის მქონე ადამიანები ესაჭიროებოდათ. ამიტომ სწავლული ცენტრები ქვეყნის მოწყობის ნაწილად უნდა განვიხილოთ, რომელსაც საკუთარი საზოგადოებრივი მნიშვნელობა ჰქონდა.
წიგნზე მუშაობის მატერიალური პირობა სტაბილური უზრუნველყოფა იყო. თარგმანსა და განმარტებაზე მომუშავე ადამიანს დრო, წიგნები და საარსებო საშუალება სჭირდებოდა. მონასტერი ამ საქმიანობის სივრცეს აერთიანებდა მეურნეობასთან, რომელსაც მისი შენარჩუნება შეეძლო. მიწათმფლობელობა აქ საფუძვლად ედო საქმიანობას, რომლის შედეგები თავად სამფლობელოს ფარგლებს სცდებოდა.
გელათი და იყალთო თამარის ერთპიროვნულ მეფობამდე გაჩნდა. ამ ცენტრებზე საუბრისას გასათვალისწინებელია, რომ მათი მნიშვნელობა ერთი მმართველის პირად მფარველობაზე არ დაიყვანება. ვერც ცნობილ სწავლულთა მთელ წრეს თამარის დროინდელ მასწავლებელთა შემადგენლობად წარმოვადგენთ. ცენტრისა და ცალკეული მოაზროვნის ისტორიას საკუთარი ქრონოლოგია აქვს.
გელათი
გელათის აკადემია მონასტერთან XII საუკუნის დასაწყისში დავით IV-ის ინიციატივითა და მხარდაჭერით შეიქმნა. მისი ტრადიცია ქრისტიანულ განსწავლულობას, ფილოსოფიურ მუშაობასა და თარგმანს აერთიანებდა. ცენტრის განსაკუთრებულ დანიშნულებას ათენსა და იერუსალიმთან შედარება გამოხატავდა. ეს სახეები სამეფოს კულტურაში ცოდნის მაღალ ფასზე მეტყველებს.[31; 32]
საქმე რთული აზრის ქართულ ენაზე ათვისებასა და განვითარებას ეხებოდა. თარგმანი უცხო სიტყვის ადგილობრივი სიტყვით შეცვლაზე მეტს მოითხოვდა. საჭირო იყო ცნების გაგება, შესაფერისი გამოთქმის შერჩევა და მსჯელობის თანმიმდევრობის შენარჩუნება. შეცდომას მთელი დებულების აზრის შეცვლა შეეძლო. ამიტომ ენობრივი სიზუსტე ინტელექტუალური დამოუკიდებლობის ნაწილი იყო.
გელათის ტრადიციას უკავშირდება მოძღვართმოძღვრის, მასწავლებელთა მასწავლებლის, წოდება. იგი მიუთითებს იმ დიდ მნიშვნელობაზე, რომელიც სასწავლო და სამეცნიერო გარემოს ხელმძღვანელობას ჰქონდა. თუმცა ტიტულის თარგმანი თავისთავად არ გვაძლევს საფუძველს, აკადემიას თანამედროვე ადმინისტრაციული შტატი მივაწეროთ. მისი ისტორიული მნიშვნელობა შესაბამისი მოწმობებისა და წიგნიერი კულტურის საერთო მნიშვნელობის გათვალისწინებით იკვეთება.[31]
განსაკუთრებით თვალსაჩინოა იოანე პეტრიწის შრომა. პროკლეს „თეოლოგიის საფუძვლების“ ქართულ თარგმანს მან ვრცელი კომენტარი დაურთო. მოაზროვნე აქ დამოუკიდებელ განმმარტებლად გვევლინება. მკითხველს იგი ფილოსოფიური მტკიცების მსვლელობის გაგებისა და მის ცნებებთან მუშაობის საშუალებას აძლევდა. პეტრიწის მემკვიდრეობა გვიჩვენებს, რა მასშტაბის ამოცანას წყვეტდა ქართული სწავლულობა.[33]
მოაზროვნის პირობითი პორტრეტი. მისი ცხოვრებისა და მოღვაწეობის დათარიღება სამეცნიერო მსჯელობის საგნად რჩება.
ასეთი შრომა ხანგრძლივი გამოყენების რესურსს ქმნიდა. ახალ მკითხველებს შეეძლოთ შემუშავებული ენისა და განმარტებული მსჯელობის გამოყენება. წიგნი ავტორის გარდაცვალების შემდეგაც ტოვებდა მსჯელობის გაგრძელების შესაძლებლობას. ამიტომ აკადემიური ცენტრის მნიშვნელობას განსაზღვრავდა როგორც იქ განსწავლულთა რაოდენობა, ისე ის ინტელექტუალური შესაძლებლობები, რომლებსაც ცენტრი კულტურას უტოვებდა.
იყალთო
იყალთო კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი სამონასტრო და საგანმანათლებლო ცენტრი იყო. მის აკადემიურ ტრადიციას არსენ იყალთოელს უკავშირებენ, რომელიც დავით IV-ის ეპოქასთან დაკავშირებულ უფრო ადრეულ თაობას ეკუთვნოდა. ეს კავშირი თავისთავად არ ნიშნავს, რომ არსენი თამარის სამეფო კარის მოძღვარი იყო. იგი იმ ინტელექტუალურ მემკვიდრეობაზე მიუთითებს, რომელიც ქვეყანას XII საუკუნის ბოლოს ჰქონდა.[30; 34]
არსენის სახელს უკავშირდება „დოგმატიკონი“ და ვრცელი კანონიკური კრებულის თარგმანი. რთული ღვთისმეტყველებითი ტექსტების შეკრება და ქართულად გადმოცემა განსწავლულ წრეს საშუალებას აძლევდა, არგუმენტები შეედარებინა და ქრისტიანული ცოდნის ფართო წრეს გასცნობოდა. ამას საეკლესიო მმართველობისთვის პრაქტიკული მნიშვნელობაც ჰქონდა. წესები და მათი განმარტება უფლებამოსილებისა და სათანადო ქცევის განსაზღვრაში მონაწილეობდა.
გელათსა და იყალთოს საკუთარი ისტორია და სწავლული ტრადიცია ჰქონდა. ზოგიერთი საქმიანობის მსგავსება მათ ურთიერთშემცვლელს არ ხდის. თითოეული ცენტრის მნიშვნელობას განსაზღვრავდა იქ მომუშავეთა წრე, დაცული და შექმნილი წიგნები, სწავლების უწყვეტობა და ეკლესიასა და მფარველებთან კავშირები. ამ ისტორიების გამიჯვნა ქართული საგანმანათლებლო გარემოს მრავალფეროვნების გაგებაში გვეხმარება.
სწავლება და ცოდნის გადაცემა
ქართული აკადემიების შესახებ კვლევები განიხილავს გრამატიკას, მსჯელობას, რიტორიკას, მათემატიკურ დისციპლინებს, მუსიკასა და ასტრონომიას. ეს საგნები შუა საუკუნეების საგანმანათლებლო ტრადიციას ეკუთვნოდა და ფილოსოფიურ და ღვთისმეტყველებით ცოდნას უკავშირდებოდა. არსებული მასალებით ყოველი ათწლეულისთვის ერთნაირი განრიგის, კურსის ხანგრძლივობისა და მასწავლებელთა სიის აღდგენა შეუძლებელია.[31; 34]

სასწავლო მეცადინეობის რეკონსტრუქციები. ხატულები თამარის ეპოქაში დადასტურებულ თანამდებობათა ან კათედრათა ჩამონათვალს არ აღნიშნავს.

გრამატიკა ტექსტის წაკითხვასა და გაგებას უწყობდა ხელს. რიტორიკა სიტყვის აგებისა და მსმენელამდე აზრის მიტანის უნარს ეხებოდა. მსჯელობაზე მუშაობა წინაპირობებისა და დასკვნების ერთმანეთისგან გარჩევას მოითხოვდა. მათემატიკური მეცადინეობა და ციურ მოვლენებზე დაკვირვება თავისი დროის წარმოდგენათა წრეს ეკუთვნოდა. ისინი თანამედროვე კათედრებად არ უნდა აღვწეროთ, რადგან ასე დღევანდელ სპეციალობებს შუა საუკუნეების სკოლაში გადავიტანდით.
სასწავლო მეცადინეობის რეკონსტრუქციები. ისინი ოფიციალურ კათედრათა ჩამონათვალს არ წარმოადგენს.
მოძღვარსა და მოწაფეს ცოდნისა და გამოცდილების გადაცემა აკავშირებდათ. წიგნი პირველი წაკითხვისას შეიძლება რთული ყოფილიყო და განმარტება დასჭირვებოდა. მოწაფე ცალკეული ცნობების დამახსოვრებასთან ერთად ტექსტთან მუშაობის წესსაც ითვისებდა. ამიტომ ერთობლივი კითხვის ან განხილვის სცენა განათლების მნიშვნელოვან მხარეს გადმოსცემს გამოცდებისა და დიპლომების გამოგონილი ცერემონიალის გარეშე.
წიგნიერი კულტურის ცალკე ნაწილი იყო ხელნაწერების გადაწერა და მხატვრული გაფორმება. ნაწარმოების შენახვა მის ახალ მატერიალურ ეგზემპლარად გადატანას ნიშნავდა. საჭირო იყო საწერი ზედაპირის მომზადება, ტექსტის გადაწერა და წაკითხულის შემოწმება, შესაფერისი ჩანაფიქრის არსებობისას კი წიგნის გაფორმებაც. ეს საქმიანობა ინტელექტუალურ დისციპლინას სპეციალურ ოსტატობასთან აერთიანებდა. მისი მონაწილეები განსხვავებულ ამოცანებს ასრულებდნენ, რომლებიც აუცილებლად არ შეადგენდა სასკოლო წოდებათა ერთიან იერარქიას.
წიგნის სწავლული და სახელოსნო კულტურა ერთმანეთს ერწყმოდა. ხარისხიანად შესრულებული ნივთი ტექსტის შენახვასა და გამოყენებას უწყობდა ხელს, ცოდნა კი გაწეულ შრომასა და დახარჯულ მასალას აზრს აძლევდა. ამ შრომის დაფინანსების უნარი მფარველის სამეურნეო შესაძლებლობებს აჩვენებდა. შექმნილ წიგნს კი კულტურაში გავლენის შენარჩუნება მას შემდეგაც შეეძლო, რაც მისი შეკვეთის გარემოებები გაქრებოდა.
ფეოდალური საზოგადოებისთვის ამ ცენტრების მნიშვნელობა სწორედ ცოდნის, ინსტიტუტებისა და რესურსების გაერთიანებაში ჩანს. სახელმწიფოს წიგნიერი მმართველობა სჭირდებოდა, ეკლესიას — განსწავლული მსახურები და განმმარტებლები, საზოგადოებას კი — სამართლისა და სარწმუნოების ენის შენარჩუნება. გელათი და იყალთო იმ ადგილებს ეკუთვნოდა, სადაც ასეთმა უწყვეტობამ მყარი ფორმა შეიძინა.


15. პოლიტიკური კონფლიქტები როგორც წყობის გამოცდა
საზოგადოების აღწერა უფრო სრულყოფილი ხდება, როდესაც ვხედავთ, რა ხდებოდა მის მონაწილეთა დაპირისპირებისას. თამარის მეფობა ამ მხრივ მნიშვნელოვანია, რადგან მაშინ თვალსაჩინოა დაძაბულობა მემკვიდრეობით ღირსებას, სამეფო დანიშვნასა და პირად სამსახურს შორის. ისტორიული ეპიზოდები გვაძლევს საშუალებას, დავინახოთ, პრაქტიკაში როგორ მოქმედებდა მანამდე ცალ-ცალკე განხილული ურთიერთობები.
1177–1178 წლების აჯანყებამ და მისმა ჩახშობამ თანამდებობებისა და სამფლობელოების გადანაწილება გამოიწვია. გიორგი III-მ თავისი ერთგული ხალხი დააწინაურა. ყუბასარს მაღალი უფლებამოსილებები მიენიჭა, აფრიდონმა კი მსახურთუხუცესის თანამდებობა დაიკავა. ცვლილებები შეეხო რესურსებსა და პატივს, რომლებიც მანამდე პოლიტიკის სხვა მონაწილეებს ეკუთვნოდა. ამიტომ მათი შედეგები შეიარაღებული ბრძოლის დასრულებასთან ერთად არ გამქრალა.[1; 15; 37]
ძველი სახლებისთვის დანიშნული ადამიანის წარმომავლობის საკითხს საკუთარი გავლენის დაკარგვაც ემატებოდა. უკმაყოფილება შეიძლებოდა პატივისა და გვარიშვილობის ენით გამოხატულიყო, თუმცა თანამდებობებისთვის ბრძოლისგან მისი გამიჯვნა შეუძლებელია. სწორედ ეს კავშირი ხსნის გიორგი III-ის გარდაცვალების შემდეგ წამოყენებულ მოთხოვნათა სიმწვავეს.
ყუბასარის შემთხვევა თანამდებობისა და ქონებრივი მდგომარეობის გამიჯვნაში გვეხმარება. მატიანის მიხედვით, გადაყენებისას მან დაკარგა უფლებამოსილება და ლორე, თუმცა შეუნარჩუნდა ქონების მნიშვნელოვანი ნაწილი და წარსული სამსახურის აღიარება. მოხელის შეცვლა, შესაბამისად, სულაც არ ნიშნავდა მისი მდგომარეობის ყველა საყრდენთან ერთნაირ მოპყრობას. ტახტს შეეძლო დანიშვნის შეცვლა თავად სახლისთვის შედეგების შეზღუდვით.[37; 38]
ეს მნიშვნელოვანია სამსახურის უზრუნველყოფის ისტორიისთვის. თუ ადამიანი რესურსს თანამდებობის გამო იღებდა, ამ თანამდებობის სხვისთვის გადაცემას შეიძლებოდა რესურსზეც ემოქმედა. აქედან არ გამომდინარეობს, რომ მთელი მისი ქონება ერთი წყაროდან მოდიოდა. ერთ შემთხვევაშიც კი იკვეთებოდა განსხვავება უფლებამოსილებას, მასთან დაკავშირებულ სამფლობელოსა და ოჯახის სხვა ქონებას შორის.
ყუთლუ-არსლანის მომხრეთა გამოსვლამ სხვა საკითხი წამოჭრა. ვინ მიიღებდა უმნიშვნელოვანეს გადაწყვეტილებებს და რა როლი დარჩებოდა მეფეს? გამოსვლამ ტახტზე ერთობლივი ზეწოლის შესაძლებლობა გამოავლინა. თუმცა მოლაპარაკებისა და შეთანხმების არსებობა თავისთავად ახალი პოლიტიკური მოწყობის სრულ სურათს არ გვაძლევს. მიღწეული შედეგის ფარგლები კვლევის საგნად რჩება.[26]
მთელი ეპოქა ორი უცვლელი მხარის უწყვეტ ბრძოლად არ უნდა წარმოვიდგინოთ. მეფეს გამოცდილი მოხელეები და გავლენიანი სახლები სჭირდებოდა, მათ კი — საერთო ხელისუფლების აღიარება და მხარდაჭერა. სამხედრო და სამეურნეო ამოცანები თანამშრომლობის საფუძველს ქმნიდა. კონფლიქტი უფლებამოსილებისა და სარგებლის განაწილების გამო ჩნდებოდა იმ სისტემის შიგნით, რომელზეც ყველა მონაწილე იყო დამოკიდებული.
ამ გარემოში დიდგვაროვანი სახლების ქალებსაც შეეძლოთ მნიშვნელოვანი როლის შესრულება. კრავაი ჯაყელისა და ხვაშაქ ცოქალის მონაწილეობა მოლაპარაკებაში აჩვენებს, რომ საზოგადოებრივი ავტორიტეტი თანამდებობის ფორმალური სახელწოდებით არ ამოიწურებოდა. წარმომავლობა, ოჯახის მდგომარეობა და სხვებისთვის ხმის მიწვდენის უნარი მნიშვნელოვანი პოლიტიკური ამოცანის შესრულების საშუალებას იძლეოდა.[27]
თამარის მეფობა ამგვარად ფეოდალურ მონარქიას მოქმედებაში გვიჩვენებს. სახელმწიფოს შესაძლებლობები დაგროვილ სამეურნეო და სამხედრო რესურსებთან ერთად იზრდებოდა. თუმცა მათი განკარგვა სხვადასხვა ადამიანის უფლებების, სამსახურისა და ღირსების გათვალისწინებას მოითხოვდა. საერთო წესრიგის შენარჩუნება გამარჯვებების მოპოვებასთან ერთად ქვეყნის შიგნით გადაწყვეტილებათა აღსრულების შესაძლებლობის შენარჩუნებას ნიშნავდა.
16. როგორ უკავშირდებოდა ერთმანეთს ფეოდალური სისტემის ნაწილები
XII საუკუნის ბოლოსა და XIII საუკუნის დასაწყისის ქართული საზოგადოება ერთ კიბეზე ვერ დაიყვანება, თუმცა ასეთი სქემა გაცნობის დასაწყისში გვეხმარება. ადამიანს ერთდროულად ჰქონდა წარმომავლობა, ქონებრივი მდგომარეობა და სამსახურთან გარკვეული მიმართება. დაწესებულებას ჰქონდა სულიერი ან მმართველობითი ამოცანა, სამფლობელოები და მასზე დამოკიდებული ხალხის წრე. მათი ურთიერთშერწყმა მრავალგვარ მდგომარეობას ქმნიდა, რომლებიც ერთნაირ ტიტულთა რიგში ვერ თავსდება.
ამ სისტემის გასაგებად რამდენიმე კითხვა ცალ-ცალკე უნდა დავსვათ. ვის ეკუთვნოდა სამფლობელო და როგორ იყო მოპოვებული უფლება? ვინ იღებდა შემოსავალს? ვინ მართავდა მას? რა სამსახური უნდა გაეწია მფლობელს? ვინ ადასტურებდა გადაწყვეტილებას და ვის შეეძლო მისი შესრულების მოთხოვნა? პასუხები ყოველთვის ერთსა და იმავე ადამიანზე არ მიუთითებდა.
აქედან მოდიოდა სამეფო მმართველობის სირთულეც. მიწათმფლობელობა ძალას უზრუნველყოფდა, მაგრამ ამ ძალის ნაწილი დამოუკიდებელი სახლებისა და საეკლესიო დაწესებულებების ხელში იყო. სამეფო კარი სამსახურს წარმართავდა, თუმცა თავად სამეურნეო უზრუნველყოფაზე იყო დამოკიდებული. ქალაქის ცხოვრება ახალ საშუალებებსა და უნარებს ქმნიდა და მიწაზე დაფუძნებულ საზოგადოებასთან კავშირს ინარჩუნებდა. სწავლული ცენტრები ცოდნას საკუთარი მატერიალური საფუძვლების წყალობით ინახავდნენ.
ეს წყობა სრულიად უძრავი არ ყოფილა. წყალობით გაცემული სამფლობელო შეიძლებოდა მემკვიდრეობით მფლობელობაში განმტკიცებულიყო. მსახურს შეეძლო დაწინაურება, გვარს — თანამდებობის დაკარგვა, დაწესებულებას — უფლებების დადასტურების მიღწევა. ცვლილებები იმ წესრიგის ფარგლებში ხდებოდა, სადაც მიწას, აღიარებულ ღირსებასა და დამოკიდებულ ურთიერთობებს უმნიშვნელოვანესი ადგილი ეკავა.
თამარის დროინდელი საქართველოს ძლიერება სამეფოს მასშტაბით ამ შესაძლებლობათა გაერთიანების უნარის შედეგი იყო. მასში სოფლის ოჯახის შრომა, ქალაქელის ოსტატობა, შეიარაღებული ადამიანის სამსახური, მოხელის გამოცდილება და მწიგნობრის სწავლული შრომა ერთიანდებოდა. მათ აკავშირებდა შემოსავლის მიღების, მოვალეობების შესრულების, უფლებების დადასტურებისა და გადაწყვეტილებების მიღების კონკრეტული მექანიზმები.
ამ თვალით დანახული ოქროს ხანა მთელი ისტორიული სირთულით წარმოგვიდგება. მაღალი კულტურა და პოლიტიკური წარმატებები წარმოიშვა საზოგადოებაში, რომლის წევრებს უთანასწორო უფლებები ჰქონდათ და რომელიც შინაგანად მრავალფეროვანი იყო. მისი მოწყობის განხილვისას მეფობის უსახო ფონის ნაცვლად ვხედავთ ქვეყანას, რომლის ადამიანებმა და დაწესებულებებმა მისი შუა საუკუნეების დიდება შესაძლებელი გახადეს.
შენიშვნები და წყაროები
1. რ. მეტრეველი. „გიორგი III“. ქართული ენციკლოპედია, საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია. 1177–1178 წლების მოვლენები, დანიშვნები და თანამეფობა.
2. „თამარი“. საქართველოს ეროვნული ბიბლიოთეკის ბიოგრაფიული ლექსიკონი. თანამეფობა, მონაწილეთა კატეგორიების ჩამონათვალი და ერთპიროვნული მეფობის დასაწყისი.
3. „თამარ მეფე“. საქართველოს ეროვნული ბიბლიოთეკა. თანამეფობის დასაწყისის თარიღად 1178 წელთან ერთად 1179 წელიცაა მითითებული. ძირითად ტექსტში მიღებულია გავრცელებული თარიღი, 1178 წელი.
4. „აზნაური“, ქართული ენციკლოპედია. სტატია „აზნაური“ ენციკლოპედიურ ცნობარში „დემოკრატიული ტენდენციები: ანტიკური სამყარო და საქართველო“, ეროვნული ბიბლიოთეკა. წარჩინებულთა შიდა მრავალფეროვნება, სამსახური, მემკვიდრეობა და თავადთა მოგვიანებით გამოყოფა.
5. „დიდებული“. ქართული ენციკლოპედია. წარჩინებულთა ზედა წრე და მაღალი ღირსების კავშირი სამსახურსა და მფლობელობასთან.
6. „ბატონყმობა“. ქართული ენციკლოპედია. დამოკიდებულება, ტერმინოლოგიური განსხვავებები და პატრონყმობისა და ბატონყმობის სამეცნიერო განმარტებები.
7. „მამული“. ქართული ენციკლოპედია. ტერმინის მნიშვნელობები და მემკვიდრეობითი მფლობელობა.
8. „ქართული სამართლის ისტორიის წყაროები“, 1984. გამოცემის ელექტრონული ტექსტი. საქართველოს ეროვნული ბიბლიოთეკა. გამოყენებულია ხელმისაწვდომი მონაკვეთი მამულსა და საკარგავს შორის განსხვავებაზე. გამოცემა მთლიანად არ შედარებულა.
9. „ერისთავი“. ქართული ენციკლოპედია. მმართველობითი ფუნქციები და ადგილობრივი და ცენტრალური ხელისუფლების ურთიერთობა.
10. ვ. გუჩუა. „ერისთავთერისთავი“. ქართული ენციკლოპედია. ტიტულის სიტყვასიტყვითი მნიშვნელობა და მისი რეალური შინაარსი ერთიან მონარქიაში.
11. ნ. შოშიაშვილი. „ამირსპასალარი“. ქართული ენციკლოპედია. სამხედრო უწყება და თანამდებობის ცვლილება.
12. „ცენტრალური და ადგილობრივი სამოხელეო წყობა შუა საუკუნეების საქართველოში“. ენციკლოპედიური ლექსიკონი მზია სურგულაძის რედაქციით. თბილისი, 2017, კორნელი კეკელიძის სახელობის ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრი. სტატიები მწიგნობართუხუცეს-ჭყონდიდელზე, ქალაქის ამირსა და მუშრიბზე. დამატებით — გიორგი ჭყონდიდელი. ეროვნული ბიბლიოთეკა და ქართული ენციკლოპედია.
13. მ. კლდიაშვილი. „მანდატურთუხუცესი“. ქართული ენციკლოპედია.
14. ი. უჯმაჯურიძე. „მეჭურჭლეთუხუცესი“. ქართული ენციკლოპედია. ხაზინა და მასთან დაკავშირებული დაწესებულებები.
15. ი. უჯმაჯურიძე. „მსახურთუხუცესი“. ქართული ენციკლოპედია. მოვალეობები და რუსუდანის დროს ვაზირთა შემადგენლობაში შეყვანა.
16. ი. უჯმაჯურიძე. „მოლარეთუხუცესი“. ქართული ენციკლოპედია. სალარო, საბუთები და ბეჭედი. მოგვიანებით გაჩენილი მოვალეობები XII საუკუნისთვის არ არის ნაგულისხმევი.
17. „მესაწოლე“. ქართული ენციკლოპედია. მეფისა და სამეფო სათავსების დაცვა, კარის მცველი.
18. ნ. შოშიაშვილი. „ამილახორი“. ქართული ენციკლოპედია. სამხედრო სამეურნეო სამსახურები. აღნიშნულია თანამდებობათა ურთიერთმიმართების განსხვავებული განმარტებები.
19. „მეჯინიბეთუხუცესი“. ქართული ენციკლოპედია. საჯინიბო სამსახურის უფროსი.
20. „მეაბჯრეთუხუცესი“. ქართული ენციკლოპედია. მეაბჯრეთა უფროსი.
21. „მონადირეთუხუცესი“. ქართული ენციკლოპედია. ნადირობა, სანადირო სავარგულები და მსახურები.
22. ი. სურგულაძე. „მესტუმრე“. ქართული ენციკლოპედია. ელჩებისა და სტუმრების მიღება და ამ სამსახურის ხელმძღვანელობა.
23. „მეღვინეთუხუცესი“. ქართული ენციკლოპედია. პირველი მოხსენიება XII საუკუნიდან და ღვინის სამსახური.
24. „მეღვინე“. ქართული ენციკლოპედია. მეფის პირადი ღვინის მწდე და სხვა მსახურები.
25. „დარბაზი“. ქართული ენციკლოპედია. კრების ფორმები და დაწესებულების სხვადასხვა სამეცნიერო განმარტება.
26. „ყუთლუ არსლანი“. სამეცნიერო ლექსიკონი „ცენტრალური და ადგილობრივი სამოხელეო წყობა შუა საუკუნეების საქართველოში“, ეროვნული ბიბლიოთეკის პუბლიკაცია.
27. „კრავაი ჯაყელი“. საქართველოს ეროვნული ბიბლიოთეკის ბიოგრაფიული ლექსიკონი, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედიის მე-11 ტომის მიხედვით.
28. „გლეხობა“. ქართული ენციკლოპედია. საზოგადოებრივი კატეგორიები და მეურნეობები. მოგვიანებით დაწვრილებით ჩამოყალიბებული წესები XII საუკუნის აღწერად არ არის გამოყენებული.
29. ჯ. კახნიაშვილი, ნ. შიოლაშვილი. „ამქარი“. ქართული ენციკლოპედია. სახელწოდებისა და პროფესიული გაერთიანებების ისტორია.
30. გიორგი ხუროშვილი. „არსენ იყალთოელი“. ქართული ფილოსოფიისა და თეოლოგიის ენციკლოპედია, 2023. ბიოგრაფიული დავები, „დოგმატიკონი“ და კანონიკური კრებულის თარგმანი.
31. „გელათის აკადემია“. ქართული ენციკლოპედია.
32. დამანა მელიქიშვილი. „გელათის აკადემია“. ქართული ფილოსოფიისა და თეოლოგიის ენციკლოპედია, 2021. გელათის სკოლა, მთარგმნელობითი ტრადიცია და ფილოსოფიის კავშირი ღვთისმეტყველებასთან.
33. თენგიზ ირემაძე. „იოანე პეტრიწი“. აგრეთვე ქართული ენციკლოპედიის სტატია. პროკლეს თარგმანი და კომენტარი. ბიოგრაფიული საკითხები გამიჯნულია სარწმუნოდ შემორჩენილი ნაწარმოებებისგან.
34. „იყალთოს აკადემია“. ქართული ფილოსოფიისა და თეოლოგიის ენციკლოპედია. საგანმანათლებლო ცენტრი და მისი კავშირი არსენ იყალთოელთან.
35. ი. ანთელავა. „მიქელ IV“. ქართული ენციკლოპედია. კათოლიკოს-პატრიარქი, 1184 წელს მწიგნობართუხუცეს-ჭყონდიდლის თანამდებობის მიღება და მისი პოლიტიკური როლის განსხვავებული შეფასებები.
36. ი. ჯალაღანია. „თამარის მონეტები“. ქართული ენციკლოპედია. თანამეფობის გამოცხადების შემდეგ გიორგი III-ის მონეტაზე თამარის სახელი და ორივე ხელმწიფის სახელით მოჭრილი მონეტა.
37. „ყუბასარი“. საქართველოს ეროვნული ბიბლიოთეკის ბიოგრაფიული ლექსიკონი, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედიის მიხედვით, ტ. 10, 1986, გვ. 661. თანამდებობები, სამსახურთან დაკავშირებული სამფლობელო ლორე და გადაყენება.
38. უცნობი ავტორი. „ისტორიანი და აზმანი შარავანდედთანი“, თავები X და XV. კ. ს. კეკელიძის თარგმანი. თბილისი, საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემია, 1954. DrevLit-ის ონლაინ პუბლიკაცია. გადამოწმებულია თამარის აღზევებისა და გიორგი III-ის ფიცის ეპიზოდები, აგრეთვე ხვაშაქ ცოქალისა და კრავაი ჯაყელის შუამავლობა. თხრობა სახოტბოა. მოქმედებათა შესახებ მოწმობა გამიჯნულია ავტორის შეფასებებისგან.
39. ჭიაბერის დაწერილი შიომღვიმის მონასტრისადმი. პირველწყაროს ონლაინ ტრანსკრიფცია გამოცემების მიხედვით: „ქართული სამართლის ძეგლები“, ტ. II, 1965, №12 და „ქართული ისტორიული საბუთების კორპუსი“, ტ. I, 1984, №19. პუბლიკაციაში დედნის შიფრია Ad-2. გვერდზე მიღებულია 1189 წელი. სამეცნიერო ლიტერატურაში XII საუკუნის მიწურულის სხვა თარიღებიც გვხვდება, ამიტომ ძირითად ტექსტში 1189 წელი გავრცელებულ, თუმცა სადავო დათარიღებადაა მოყვანილი. საბუთის ზურგზე მოგვიანებით მიწერილი შენიშვნა თხრობაში გამოყენებული არ არის.
40. „ცხოვრება მეფეთ-მეფისა თამარისი“. ტრადიციულად ბასილი ეზოსმოძღვარს მიეწერება. ვ. დ. დონდუას თარგმანი, თბილისი, „მეცნიერება“, 1985. DrevLit-ის ონლაინ პუბლიკაცია. გამოყენებულია საეკლესიო კრებისადმი მიმართვის ეპიზოდი. პირდაპირი ნათქვამი წარმოდგენილია როგორც ისტორიკოსის გადმოცემული სიტყვები და არა სიტყვასიტყვით ჩაწერილი მიმართვა. დამატებით გამოყენებულია ცნობები ღარიბთა დახმარებისა და ტყვეთა გამოსყიდვის შესახებ. გათვალისწინებულია ტექსტის ის აღდგენილი მონაკვეთები, რომლებსაც გამომცემელი აღნიშნავს. მოყვანილია აგრეთვე სასაზღვრო სარდლების ცნობებისა და ლაშქრის მოწვევის გადაწყვეტილების ამბავი.
41. ნ. შოშიაშვილი. „ვასალიტეტი“. ქართული ენციკლოპედია. სამსახურისა და დამოკიდებულების ქართული ტერმინოლოგია, საკარგავი და საეკლესიო პატრონობა.
42. „ბეგარა“. ქართული ენციკლოპედია. ტერმინის მნიშვნელობები და ვალდებულების სხვადასხვა ფორმა.
43. დ. მუსხელიშვილი. „ამირთა ამირა“. ქართული ენციკლოპედია. ქალაქის მმართველობა XII საუკუნის ბოლოდან.
44. ნ. შოშიაშვილი. „ათაბაგი“. ქართული ენციკლოპედია. წოდების წარმოშობა, მოვალეობები და ცვლილება.
45. ა. გოგოლაძე. „დავით აღმაშენებლის ანდერძი შიომღვიმისადმი“. ქართული ენციკლოპედია. 1123–1124 წლების საბუთი და საეკლესიო იმუნიტეტის ისტორია.
46. ი. სურგულაძე. „გარიგება ჴელმწიფის კარისა“. ქართული ენციკლოპედია. ძეგლის დათარიღება, შემორჩენილი ტექსტი და შინაარსი.
47. ნ. შოშიაშვილი. „ახალციხელი ივანე“. ქართული ენციკლოპედია. კარის მმართველობა და სასაზღვრო სამსახური XIII საუკუნის დასაწყისში.
48. „მანდატური“. ქართული ენციკლოპედია. სამმართველო სამსახური და სახელწოდების მოხსენიება XI საუკუნიდან.
49. „თამარ მეფის საბუთის კალკაზე გადაღებული პალეოგრაფიული პირი ეტრატზე დაბრუნდა“. საქართველოს ეროვნული არქივი. 1187 წლის სიგელის აღწერა, რომელიც სოფელ ჭორვილის შემოსავლის ნაწილს გელათის თორმეტი ბერის შესანახად გამოყოფს. გამოყენებულია აქტის შინაარსის საარქივო აღწერა.
50. „დაბა“. ა. ბოგვერაძე. ქართული ენციკლოპედია. სოფლის სამეზობლო თემის ისტორია და დასახლების სახელწოდების ცვლილებები. ტერმინის ადრეული ისტორია გამიჯნულია თამარის დროინდელი სოფლების მოწყობისგან.
51. „თემი“. დ. მუსხელიშვილი. ქართული ენციკლოპედია. ტერიტორია და თემი, ცნების განსხვავებული მასშტაბები და მისი წერილობითი დამოწმება XII საუკუნიდან.
52. ი. ცივცივაძე. „დიდ ოჯახში ქალის პირადი საკუთრება — ‘მზითევი’ და ‘სათავნო’“. ქალის პირადი საკუთრება დიდ ოჯახში, მზითევი და სათავნო. „მართლმსაჯულება და კანონი“, 2020, №3(67), გვ. 169–181. გამოყენებულია ისტორიული მიმოხილვა გვ. 169–171. მოგვიანო წესები XII საუკუნის უცვლელ წყობად არ არის წარმოდგენილი.
53. „გვირგვინის კურთხევა კიდეს-კიდე“. გ. ნადარეიშვილი. ქართული ენციკლოპედია. რუის-ურბნისის 1104 წლის საეკლესიო კრების აკრძალვა და მითითება კრების დადგენილების გამოცემაზე „ქართული სამართლის ძეგლებში“, ტ. III, 1970.
54. „თამარ მეფის სიგელი შიომღვიმისადმი“. გ. არახამია. ქართული ენციკლოპედია. კოსაისძეთა კომლები და წყალსადენის მოვლა. აქ აქტი 1196 წლით თარიღდება, ეროვნული არქივის მიმოხილვაში კი — 1202 წლით. ძირითად ტექსტში ზუსტი წელი შერჩეული არ არის.
55. „მონასპა“. ქართული ენციკლოპედია. სამეფო გვარდია, პირადი სამსახური, წყალობა და მეომართა საზოგადოებრივი დაწინაურება. დავით IV-ის დროინდელი რიცხოვნობა გამიჯნულია თამარის ეპოქისგან. მოხსენიებათა ბოლო თარიღად აღნიშნულია 1184 წელი.
56. ნ. შოშიაშვილი. „ახალციხელი შალვა“. ქართული ენციკლოპედია. მესხთა მოწინავე რაზმი ბასიანთან და 1195 წელს შამქორთან მოპოვებული ხალიფას დროშა, რომელიც თამარმა გელათს შესწირა.
57. Antony Eastmond. Tamta’s World: The Life and Encounters of a Medieval Noblewoman from the Middle East to Mongolia. Cambridge University Press, 2017. თავი 1, „A New World of Encounters“, გვ. 1–20. გამოყენებულია ხელმისაწვდომი პირველი თავი, სადაც განხილულია ივანე მხარგრძელის დატყვევება დაახლოებით 1210 წელს, გათავისუფლების პირობები, თამთას ბედი და გვარის შიგნით აღმსარებლობის განსხვავებები.
58. შ. მესხია. „ძლევაჲ საკვირველი“. კვლევის ელექტრონული პუბლიკაცია. მონაკვეთი 1122 წლის შემდგომ თბილისზე. გამოყენებულია ალ-ფარიკისა და სიბტ იბნ ალ-ჯაუზის ცნობები თემებისა და მათი უფლებების შესახებ და ცალკე ამბავი განძის მოსახლეობის იძულებით წაყვანაზე. საგადასახადო შეღავათების სადავო ოდენობები და ვადები თამარის ეპოქაზე გავრცელებული არ არის.
59. „მსტოვარი“. ქართული ენციკლოპედია. ტერმინის მნიშვნელობა, ქსელის კავშირი დავით IV-ის რეფორმებთან და მოხელეებსა და წარჩინებულებზე დაკვირვებასთან, აგრეთვე თამარის დროს ქსელის შესუსტების ისტორიოგრაფიული შეფასება. მოგვიანო რეკონსტრუქციები შემორჩენილ საშტატო განრიგად არ არის წარმოდგენილი.
ილუსტრაციების შესახებ
GeorgianHistory-ის ილუსტრაციები და ხატულები რეკონსტრუქციული ხასიათისაა. აზნაურთა გამოსახულებები გიორგი წიკლაურის ესკიზების მიხედვით შესრულდა, სამეფო სამოსი კი ვარძიის ფრესკებს ეფუძნება. სასწავლო საქმიანობის ხატულები ოფიციალურ თანამდებობათა ჩამონათვალს არ წარმოადგენს. მოგვიანებით შემოღებული წესები ტექსტში ცალკეა აღნიშნული.















































