ქორწინების გარეშე შობილი შვილები შუა საუკუნეების საქართველოში: სამეფო სისხლი და მემკვიდრეობა
ქორწინების გარეშე დაბადება, ნათესაობის აღიარება და მემკვიდრეობის უფლება დავით VII ულუს მაგალითზე.

შუა საუკუნეების საქართველოში მეფის ვაჟსაც შეიძლებოდა შეჰქმნოდა დაბრკოლება, რომელსაც მხოლოდ ბაგრატიონთა გვარის წარმომავლობა ვერ მოხსნიდა. მას სამეფო შთამომავლად აღიარებდნენ, ტახტის პრეტენდენტად მხარს უჭერდნენ და, ამავე დროს, მისი მემკვიდრეობის უფლებას სადავოდ ხდიდნენ. მიზეზი დაბადების გარემოება იყო. მისი მშობლები კანონიერ ქორწინებაში არ იმყოფებოდნენ. აღიარებულ ნათესაობასა და მემკვიდრეობის უფლებას შორის ამ ზღვარს განსაკუთრებით მკაფიოდ გვიჩვენებს დავით VII ულუს, მეფე თამარის ქორწინების გარეშე შობილი შვილიშვილის, ისტორია.[1]
სიტყვა „ბასტარდი“ დასავლეთ ევროპული ტრადიციიდან მომდინარეობს, თუმცა თავად მოვლენა საქართველოშიც იცოდნენ. ქართულ სამართლებრივ ტრადიციაში ქორწინების გარეშე შობილ ბავშვს თავისი სახელები ჰქონდა, მათ შორის ბუში და ნაბიჭვარი. ისტორიკოსისთვის ეს სიტყვები უპირველესად ადამიანის წარმომავლობასა და მასთან დაკავშირებულ სამართლებრივ შეზღუდვებზე მიუთითებს. მისი მდგომარეობის გასაგებად მარტო მამის ვინაობა საკმარისი არ არის. უნდა ვიცოდეთ, აღიარებდნენ თუ არა მშობლების კავშირს კანონიერად და კონკრეტულად რა უფლებებს შეიძლებოდა მიეღო შვილს მათი მეშვეობით.[2]
დავითს მამის მხრიდან სამეფო წარმომავლობა ჰქონდა. მისი მამა, მეფე გიორგი IV ლაშა, თამარის ვაჟი იყო. „ასწლოვანი მატიანის“ ავტორის, ჟამთააღმწერლის, თანახმად, მეფეს კახეთის ველისციხიდან გათხოვილი ქალი შეუყვარდა, თავისთან მიიყვანა და ქალმა მას ვაჟი გაუჩინა. ბავშვს დავითი დაარქვეს და გასაზრდელად მეფის დას, რუსუდანს, მიაბარეს.[3]
მატიანის თანახმად, სასულიერო პირებმა და დიდებულებმა გიორგი IV ლაშას კანონიერი ქორწინება მოსთხოვეს. მეფემ უარი თქვა, რის შემდეგაც ქალი მას დააშორეს და ქმარს დაუბრუნეს. ეს წყარო გიორგი IV ლაშას საქციელს გმობს, სხვა მოწმობები კი მეფეს უფრო კეთილგანწყობით აფასებს. განსხვავებული შეფასებების მიღმა ამ საკითხისთვის მნიშვნელოვანი დაპირისპირება ჩანს. მეფის პირადი ნება კანონიერი ქორწინების მოთხოვნებს შეეჯახა და ამ კავშირის გარემოებებმა მისი ვაჟის მდგომარეობა განსაზღვრა.[3][4]
ეს მაგალითი გვიჩვენებს, რატომ გასცდა ქორწინების გარეშე შობილ შვილთა საკითხი პირად ცხოვრებას. როცა ქონება და ხელისუფლება ნათესაობით გადადიოდა, დაბადების კანონიერება მემკვიდრეთა დავაში არგუმენტად იქცეოდა. დავითი სამეფო საგვარეულოს ეკუთვნოდა, მაგრამ მეტოქეებს შეეძლოთ მისი წარმომავლობიდან გამომდინარე პრეტენზიები სადავოდ გაეხადათ. მეფის შვილად აღიარება და კანონიერ მემკვიდრედ აღიარება ორი სხვადასხვა საკითხი იყო.[1]
ქორწინების გარეშე შობილი ბავშვის მდგომარეობა ყველა უფლების სრულ დაკარგვამდე არ დაიყვანებოდა. ქართული მემკვიდრეობითი სამართლის კვლევაში გიორგი ჭავლეიშვილი აღნიშნავს, რომ XIII–XIV საუკუნეების ბექა-აღბუღას სამართლის წიგნის ნორმები შემდეგ ვარაუდს უშვებს. დედის მხრიდან ქორწინებაში და ქორწინების გარეშე შობილ შვილებს შესაძლოა ისე არ ასხვავებდნენ, როგორც მამის მხრიდან. ავტორიც ამ დასკვნას სიფრთხილით აყალიბებს. ამიტომ მემკვიდრეობის უფლებების შესწავლისას მნიშვნელოვანია, რომელი მშობლის მეშვეობით ითხოვდა ადამიანი ქონებას.[2]
ამიტომ საქართველოში ქორწინების გარეშე შობილთა ისტორიაში ერთმანეთისგან უნდა განვასხვაოთ წარმომავლობა, მშობლებთან კავშირი და კონკრეტული მემკვიდრეობის უფლება. საოჯახო ქონება და სამეფო ტახტიც მემკვიდრეობის სხვადასხვა საგანი იყო. დავითის ბედი განსაკუთრებით მკაფიოდ აშუქებს მეორე საკითხს. ქორწინების გარეშე დაბადება სერიოზულ დაბრკოლებად შეიძლებოდა ქცეულიყო იმ ადამიანისთვისაც, რომლის კავშირსაც მმართველ დინასტიასთან აღიარებდნენ.
1223 წელს, გიორგი IV ლაშას გარდაცვალების შემდეგ, ტახტი რუსუდანმა დაიკავა. მოგვიანებით, მონღოლთა ბატონობის პირობებში, გიორგი IV ლაშას ვაჟს ქართველ დიდებულთა ნაწილი მიემხრო და იგი გვირგვინის პრეტენდენტი გახდა მეორე დავითთან, რუსუდანის კანონიერ ქორწინებაში შობილ ვაჟთან, ერთად. ორივე თამარის შვილიშვილი იყო, თუმცა დაბადების გარემოებანი მემკვიდრეობისთვის დავაში მათ სხვადასხვა მდგომარეობაში აყენებდა.[1]
სწორედ აქ გამოვლინდა ქორწინების გარეშე წარმომავლობა როგორც მოქმედი სამართლებრივი არგუმენტი. გიორგი IV ლაშას ვაჟის მომხრეებს ესმოდათ, რომ ქართული სახელმწიფო სამართალი მის პრეტენზიას აბრკოლებდა. ამიტომ საქმის მონღოლური წესებით განხილვა მოითხოვეს.[1]
ამ მიმართვის ამბავი მოვლენების თანამედროვემ, პლანო კარპინიმაც შემოგვინახა. მან პრეტენდენტთა ნათესაობა უზუსტოდ გადმოსცა, თუმცა აღწერა დავითის თხოვნის არსი. დავა მონღოლთა ჩვეულებით განეხილათ, რომელიც ამ საკითხში კანონიერი მეუღლისა და სხვა ქალის შვილებს შორის იმავე განსხვავებას არ ავლებდა. ამგვარად, ერთი და იმავე ადამიანის მდგომარეობა იცვლებოდა იმის მიხედვით, თუ რომელი სამართლებრივი ტრადიციით წყდებოდა დავა.[5]
1247 წელს გუიუქ ყაენმა ორივე დავითი მეფედ დაამტკიცა. გიორგი IV ლაშას ქორწინების გარეშე შობილი ვაჟი დავით VII ულუ გახდა, რუსუდანის ვაჟი კი დავით VI ნარინი.[1]

ულუს გამეფება გვიჩვენებს, რომ სამართლებრივი დაბრკოლების დაძლევა შესაძლებელი იყო პოლიტიკური მხარდაჭერითა და უმაღლესი ხელისუფლების გადაწყვეტილებით. მისი დაბადების გარემოება იგივე დარჩა. შეიცვალა ის პირობები, რომლებშიც მისი პრეტენზიის აღიარება გახდა შესაძლებელი.
მთელი ამ ბრძოლის განმავლობაში დავითი გიორგი IV ლაშას ვაჟი და თამარის შვილიშვილი იყო. სამეფო საგვარეულოსთან აღიარებული კავშირი გვირგვინის მოთხოვნის საფუძველს აძლევდა, ხოლო ქორწინების გარეშე დაბადება მოწინააღმდეგეებს ამ პრეტენზიის გასაჩივრების საშუალებას აძლევდა. მისი ბედი კონკრეტული დავის მაგალითზე გვიჩვენებს ქორწინების გარეშე შობილის მდგომარეობას. ვინ იყო ადამიანი წარმომავლობით, რა უფლებებს უღიარებდნენ და ვისი გადაწყვეტილება განსაზღვრავდა მის მომავალს.
GeorgianHistory
წყაროები და დამატებითი ლიტერატურა
- 1. ვ. გუჩუა. „დავით VII ულუ“. ქართული ენციკლოპედია, საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია. დავითის წარმომავლობა, ტახტის მემკვიდრეობაზე დავა, მონღოლური სამართლისადმი მიმართვა და ორი მეფის დამტკიცება 1247 წელს. ტექსტი ქართულად.
- 2. Giorgi Chavleishvili. Forms of Succession in the Kingdom of Georgia and Castile: A Comparative Analysis of Medieval Law. Journal of Law, 2025, Special Edition, გვ. 123–133. ქორწინების გარეშე შობილებზე იხ. გვ. 131–132 და შენიშვნები 72–74. დედის მხრიდან შვილების მდგომარეობაზე დასკვნას მკვლევარი ვარაუდის სახით აყალიბებს. მამის მხრიდან შეზღუდვებზე მსჯელობისას იგი უფრო გვიანდელ ვახტანგ VI-ის სამართლის წიგნსაც ეყრდნობა. ამ გვიანდელი ნორმების ავტომატურად გავრცელება შუა საუკუნეების ყველა ეპოქაზე დაუშვებელია.
- 3. ჟამთააღმწერელი. „ასწლოვანი მატიანე“, „ქართლის ცხოვრების“ შემადგენლობაში. ტექსტი ქართულად. სამეცნიერო გამოცემა „ქართლის ცხოვრება“, ს. ყაუხჩიშვილის რედაქციით, ტ. II, თბილისი, 1959.
- 4. შ. ხანთაძე. „გიორგი IV ლაშა“. ქართული ენციკლოპედია. მეფის შეფასებათა განსხვავება საისტორიო წყაროებში. ტექსტი ქართულად.
- 5. პლანო კარპინი. მონღოლთა ისტორია, თავი VII, § I, პუნქტები 4–5. რუსული თარგმანი. ნათესაობისა და დავის ზოგიერთი გარემოების აღწერაში უზუსტობებია. აქ გამოყენებულია ცნობა მონღოლური ჩვეულებისადმი მიმართვის შესახებ.
გიორგი ჭავლეიშვილის კვლევის სრული ტექსტი, გამოქვეყნებული ავტორის მიერ.

