GeorgianHistoryდამოუკიდებელი ისტორიული ჟურნალი
← ყველა მასალა

საქართველოს მუსიკალური საკრავები. ძვლის სალამურიდან სვანურ ჩანგამდე

ბრინჯაოს ხანის ძვლის სალამურები, უფლისციხისა და ვანის მუსიკოსები, შუა საუკუნეების ტექსტებში მოხსენიებული ებანი და ქართული ხალხური სიმებიანი საკრავები.

სამნახვრეტიანი ძვლის სალამური სვანური კუთხური არფის, ჩანგის ფონზე.
ძვლის სალამური და სვანური ჩანგი. ფორმა და ზომათა შეფარდება პირობითია. აკვარელი.

მცხეთაში, სამთავროს სამაროვანზე, არქეოლოგებმა გედის ძვლისგან დამზადებული პატარა სალამური აღმოაჩინეს. მას სამი ნახვრეტი აქვს, მისი სიგრძე კი დაახლოებით ოცი სანტიმეტრია. საკრავი მოზარდის სამარხში იპოვეს. ისტორიკოსმა ივანე ჯავახიშვილმა მას „პატარა მწყემსის სალამური“ უწოდა. ეს სახელი დამკვიდრდა, თუმცა უცნობია, რას საქმიანობდა დაკრძალული მოზარდი. სალამური საქართველოს ეროვნულ მუზეუმში ინახება. [1, 2]

ბრინჯაოს ხანის ძვლის სალამურები

მცხეთის აღმოჩენას სხვა ძეგლებიც ავსებს. ქობულეთის მახლობლად, ჩოლოქის ნამოსახლარზე, დაახლოებით იმავე სიგრძის ძვლის სალამური იპოვეს. სამი ნახვრეტი მის ოდნავ მოხრილ ბოლოშია. არქეოლოგი ვერა ჩიხლაძე ჩოლოქის სალამურს ძვ. წ. XV–XIV საუკუნეებით, სამთავროს საკრავს კი ძვ. წ. XIV–XIII საუკუნეებით ათარიღებს. ეთნომუსიკოლოგი ქეთევან ბაიაშვილი სამთავროს სალამურს ძვ. წ. XV–XIV საუკუნეებს მიაკუთვნებს. [1, 2]

ძვლის მილები უფრო გვიანდელ ფენებშიც გვხვდება. მცხეთასთან, ნარეკვავის ნამოსახლარის ერთ-ერთ სახლში, ძვ. წ. VI საუკუნის სამნახვრეტიანი სალამური იპოვეს. ის ჩოლოქისა და სამთავროს საკრავებზე თითქმის ორჯერ მოკლეა. ხალხურ ტრადიციაში სალამურის ორი სახეობაა შემორჩენილი — ენიანი და უენო. 2000 წელს მუსიკოსმა სანდრო ნიკოლაძემ მუზეუმში სამთავროს სალამურზე დაუკრა. ცდამ აჩვენა, რომ საკრავს დღესაც შეუძლია ჟღერადობა. მისი ძველი რეპერტუარი უცნობია. [1, 2]

სამი ძვლის მილი ნახვრეტებით. ჩოლოქის სალამურის ბოლო ოდნავ მოხრილია, ნარეკვავის სალამური კი დანარჩენ ორზე საგრძნობლად მოკლეა.
ჩოლოქის (ძვ. წ. XV–XIV სს.), სამთავროს (ძვ. წ. XIV–XIII სს.) და ნარეკვავის (ძვ. წ. VI ს.) ძვლის სალამურები. დათარიღება ვერა ჩიხლაძის მიხედვით. აკვარელი.

მუსიკოსები თიხაზე, ბრინჯაოსა და მოზაიკაზე

უფლისციხეში, ბამბების ნამოსახლარზე, ძვ. წ. VII–VI საუკუნეების ფენაში მჯდომარე მუსიკოსის პატარა თიხის ქანდაკება იპოვეს. მას ხელში სიმებიანი საკრავი უჭირავს, რომელსაც მკვლევრები არფად ან ლირად მიიჩნევენ. ქანდაკებაზე საკრავის ზოგადი ფორმა ჩანს. მისი წყობა და დამზადების წესი უცნობია. იმავე ფენაში მედოლის ფიგურაც აღმოჩნდა. [1]

ვანში აღმოჩენილ გვიანელინისტურ ბრინჯაოს სანათზე პატარა მუსიკოსები არიან გამოსახული. ერთ ეროტს სამსიმიანი ლუტნა უჭირავს, მეორეს კი — საკრავი, რომელსაც ჩიხლაძე ლირად აღწერს. რომაული ხანის ძალისის მოზაიკაზე პანს რამდენიმე მილისგან შეკრული სალამური უჭირავს. არქეოლოგებს თავად დასარტყამი საკრავებიც უპოვიათ, მათ შორის ახ. წ. პირველი საუკუნეების წყვილი ბრინჯაოს წინწილები. [1, 3, 4]

რა შემოგვრჩა შუა საუკუნეების ტექსტებში

შოთა რუსთაველისა და სხვა ქართველი ავტორების ნაწარმოებებში სიტყვა „ებანი“ გვხვდება. ივანე ჯავახიშვილი ებანს, ჩანგსა და ლირას ერთმანეთთან აკავშირებდა. ეს მკვლევართა ერთ-ერთი განმარტებაა. მხოლოდ სახელწოდებით საკრავის ფორმისა და ჟღერადობის აღდგენა ძნელია. სხვა სახის მოწმობას იოანე პეტრიწი გვიტოვებს. სამების შესახებ მსჯელობისას მას სამი მუსიკალური ხმის მაგალითი მოჰყავს. ერთ შემთხვევაში საკრავის სახელი შემოგვრჩა, მეორეში კი — წარმოდგენა ხმების ერთობლივ ჟღერადობაზე. [5, 6]

სვანეთიდან აღმოსავლეთ საქართველომდე

სვანური ჩანგი ღია კუთხის ფორმის არფაა. მას ექვსი ან შვიდი სიმი აქვს. მეორე სვანურ საკრავს, ჭუნირს, სამი სიმი, ტყავგადაკრული მრგვალი კორპუსი და ხემი აქვს. ტრადიციულ შესრულებაში ჩანგი და ჭუნირი ერთადაც ჟღერს. [7, 8]

აღმოსავლეთ საქართველოში ფანდურია გავრცელებული. ხალხური ფანდური ჩვეულებრივ სამსიმიანია, ხევსურეთში კი ორსიმიანიც გვხვდება. დასავლეთ საქართველოში ჩონგურზე უკრავენ. მის ყელს სამი გრძელი სიმი მიუყვება, მეოთხე, მოკლე სიმი კი ცალკე კოლკაზეა დამაგრებული და მუდმივ ბგერას გამოსცემს. მრავალმილიან სალამურს სამეგრელოში ლარჭემს უწოდებენ, გურიაში კი — სოინარს. თბილისის სამუზეუმო კოლექციაში ასევე ინახება გუდასტვირი, ჭიბონი, დოლი, დაირა და დიპლიპიტო. [7, 8]

კუთხური არფა, მრგვალკორპუსიანი ხემიანი საკრავი, ლადებიანი ფანდური და ჩონგური მოკლე მეოთხე სიმით.
ჩანგი, ჭუნირი, ფანდური და ჩონგური. აკვარელი ტრადიციული საკრავების მიხედვით.
მოკლე სიმი, ზილი, ორ გრძელ სიმს შორის გადის. მისი ზედა ბოლო ტარის ნახვრეტში შედის და გვერდით მოქლონზე მაგრდება. [9]

სამთავროს ძვლის სალამურსა და სვანურ ჩანგზე სხვადასხვა წყარო გვიამბობს. ზოგჯერ თავად საგნის გაზომვა შეგვიძლია, ზოგჯერ კი მხოლოდ მისი გამოსახულება ან სახელწოდება გვაქვს. იქ, სადაც დაკვრის ტრადიცია შემორჩა, საკრავის ჟღერადობას ადამიანის ხმასთან ერთად ვისმენთ.

GeorgianHistory

წყაროები და დამატებითი ლიტერატურა