GeorgianHistoryდამოუკიდებელი ისტორიული ჟურნალი
← სტატიებზე დაბრუნება

ტყობა-ერდი

ქვის ტაძარი ასას ხეობის თავზე

ტყობა-ერდის ნანგრევების აკვარელი დაზიანებული სახურავითა და თაღოვანი ღიობებით.
ტაძრის ნანგრევები. აკვარელი მილერის ნახატის მიხედვით

ტყობა-ერდის დასავლეთ კედელზე, ქვის ფიგურებს შორის, ოდესღაც ეკლესიის მოჩუქურთმებული მოდელი იყო მოთავსებული. იგი ვსევოლოდ მილერმა ნახატზე აღბეჭდა. დღეს ეს ნახატი ფასადის დაკარგული ნაწილის წარმოდგენაში გვეხმარება და გვიხსნის, რატომ ხედავენ მკვლევრები ტაძრის ადრეულ იერს სხვადასხვაგვარად. [1][2]

ტაძარი მთიან ინგუშეთში

ტყობა-ერდი მდინარე ასას ხეობაში, ხაირახის მახლობლად დგას. ფიქლითა და ქვიშაქვით ნაგებ კედლებში შემორჩენილია ჩუქურთმიანი ქვები და ქართული წარწერები. მკვლევრები ტაძრის გეგმას ქართულ სამეკლესიიან ბაზილიკებს ადარებენ, სადაც გრძივი ნაწილები კედლებითაა გამიჯნული. შენობას რამდენიმე გადაკეთების კვალი ეტყობა. მოჩუქურთმებული ქვების ნაწილი მოგვიანებით გადაადგილდა, ამიტომ მათი დღევანდელი მდებარეობით თავდაპირველი ადგილი ყოველთვის ვერ დგინდება. გეგმაზე იკითხება შენობის გრძივი ნაწილები და მათი აღმოსავლეთი დაბოლოებები. ჭრილზე შიდა თაღების რიგი ჩანს. სამხრეთის კარის, სარკმლისა და წირთხლის ნახატებზე მოჩუქურთმებული ჩარჩოებია ასახული. მილერმა ცალკე დახატა ტაძრის მახლობლად ნაპოვნი ფილებიც. მათი თავდაპირველი მდებარეობა ამ ნახატებით ვერ დგინდება. [1][2][3][9]

როდის აიგო ტაძარი

გიორგი ჩუბინაშვილი სამ სამშენებლო ეტაპს გამოყოფდა — VIII–IX საუკუნეებს, X–XI საუკუნეების მიჯნასა და XV–XVI საუკუნეებს. გივი ღამბაშიძის მიხედვით, ორი ეტაპი გამოიყოფა — X საუკუნის მეორე ნახევარი და XIII–XIV საუკუნეები. დმიტრი ბელეცკი და არმენ კაზარიანი ჩუქურთმების ძირითად ნაწილს X საუკუნის მიწურულითა და XI საუკუნის დასაწყისით ათარიღებენ. ტაძრის დაარსების დრო კვლავ სადავოა. 830 წლით დათარიღება ეფუძნება წარწერის ძველ წაკითხვას, რომლის შემოწმება მომდევნო მკვლევრებმა ვერ შეძლეს. [2][4]

მილერის ნახატებიდან რესტავრაციამდე

1886 წელს მილერმა ტაძარი შეისწავლა, 1888 წელს კი მისი გეგმა, ჭრილი და ნახატები გამოაქვეყნა. დაახლოებით 1900 წელს გადაღებულ ფოტოზე ტაძარი აღმოსავლეთიდან ჩანს, საბჭოთა პერიოდის რესტავრაციამდე. ლევან ხიმშიაშვილის პროექტით სამუშაოები 1968 წელს დაიწყო. მის არქივში დაცულია აკვარელი, რესტავრაციამდე გადაღებული ფოტო და სამუშაოების შემდეგ, 1971 წელს გადაღებული კადრი. 2023 წლის ოქტომბრის ფოტოებზე ჩანს კრამიტის სახურავი და დასავლეთის რელიეფის შემორჩენილი ნაწილები. [1][3][5][6]

რა ვიცით 2026 წლის სამუშაოებზე

2026 წლის 7 აგვისტოს ინგუშეთის კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის კომიტეტმა გაავრცელა ინფორმაცია სარესტავრაციო ნებართვისა და უკვე დამონტაჟებული დროებითი ხის საყრდენების შესახებ. 2024–2026 წლების კვლევებისას აღმოაჩინეს ქვის იატაკის ნაშთები, სკამების საძირკვლები, ადრეული კედლების ფრაგმენტები და VIII საუკუნის ვერცხლის მონეტა. მონეტის მშენებლობის თარიღთან დასაკავშირებლად საჭიროა ვიცოდეთ, სად და რომელ ფენაში იპოვეს იგი. 2023 წლის ფოტოზე ჩანს ტაძრის გარეგნული სახე მიმდინარე სამუშაოებამდე. ტაძარში დამონტაჟებულ საყრდენებზე ტელეარხ „მაგასის“ ივნისის რეპორტაჟი მოგვითხრობს. [6][7][10]

ტაძრის სამი ვიზუალური წყარო

1886 წლის ნახატის მიხედვით

ტაძრის ნანგრევები. აკვარელი მილერის ნახატის მიხედვით

ტყობა-ერდის ნანგრევების აკვარელი დაზიანებული სახურავითა და თაღოვანი ღიობებით.
ნახატზე ჩანს დაზიანებული სახურავი, მცირე სარკმლები და თაღოვანი ღიობები. ადრეული სახურავის დეტალები ამ ხედით ვერ დგინდება. [1][9]

ნახატი დედნის მიხედვით

დასავლეთ ფასადის ჩუქურთმა

დასავლეთის რელიეფზე თაღოვან ჩარჩოში გამოსახული ფიგურები და ეკლესიის ქვის მოდელი.
თაღოვან ჩარჩოში ქვის ფიგურები და ეკლესიის მოდელი ჩანს. მოდელის კავშირი შენობის ადრეულ იერთან კვლავ კვლევის საგანია. [1][2][9]

2023 წლის 12 ოქტომბერი

ტაძარი მიმდინარე რესტავრაციამდე

ქვის ტაძრის ფოტო წითელი კრამიტის სახურავითა და დაზიანებული დასავლეთის რელიეფით.
ფოტოზე ჩანს წითელი კრამიტი, ქვის წყობა და დასავლეთის რელიეფის შემორჩენილი ფრაგმენტები. ფოტო ტატიანა სინჩიკოვამ გადაიღო. [6]

ათი ფურცელი მილერის ნახატების მიხედვით

გახსენით ფურცელი და შეადარეთ ილუსტრაცია 1888 წლის დედანს. აკვარელის ფერები პირობითია. გეგმა და დასავლეთის რელიეფი დედნების ხაზებს მიჰყვება. გრძივი ჭრილი მილერის ნახატის მიხედვითაა შესრულებული.

წყაროები

  1. ვსევოლოდ მილერი. „თერგის ოლქი. არქეოლოგიური ექსკურსიები“, 1888 · სრული სკანი
  2. დმიტრი ბელეცკი, არმენ კაზარიანი. კვლევა ტყობა-ერდის ტაძრის შესახებ
  3. TAA. ლევან ხიმშიაშვილის სარესტავრაციო არქივი
  4. ევგენი კრუპნოვი. „ტყობა-ერდის ქართული ტაძარი ჩრდილოეთ კავკასიაში“, 1947
  5. ლეონტი როგოზინსკი. ტაძრის ხედი აღმოსავლეთიდან, დაახლოებით 1900 წელი
  6. ტატიანა სინჩიკოვა. ტაძრის ორი ფოტო, 2023 წლის ოქტომბერი · მეორე ფოტო
  7. ინგუშეთის კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის კომიტეტი. 2026 წლის 7 აგვისტოს განცხადება
  8. ანაზომები და მოჩუქურთმებული ქვების ნახაზები. სარესტავრაციო დოკუმენტაცია
  9. მილერის ნახატების ციფრული ასლები Wikimedia Commons-ზე
  10. ტელეარხი „მაგასი“. რეპორტაჟი რესტავრაციისთვის მზადების შესახებ, 2026 წლის 29 ივნისი