GeorgianHistoryდამოუკიდებელი ისტორიული ჟურნალი
← ყველა მასალა

ხერთვისი. ციხე ორი მდინარის შესართავთან

სამცხე-ჯავახეთის ციხის ისტორია, ციტადელის აკვარელები და ინტერაქტიული 3D მოდელი.

ხერთვისის ზედა ციტადელი კლდეზე: დასავლეთის დონჟონი და აღმოსავლეთის ხუთწახნაგა კოშკი.
ხერთვისის შემორჩენილი ზედა ციტადელი გეგმისა და გადაღებული კადრების მიხედვით. GeorgianHistory-ის აკვარელი.

ხერთვისის ინტერაქტიული 3D მოდელის ნახვა →

სამცხე-ჯავახეთში ხერთვისის კედლები კლდოვან ქედს მიუყვება: სადაც კლდე მაღლდება, კედელიც მაღლა ადის, სადაც ეშვება, ისიც დაბლა ჩამოდის. ზედა ციტადელის ორ ბოლოში ორი განსხვავებული კოშკი დგას: დასავლეთით — მომრგვალებულკუთხეებიანი დონჟონი, აღმოსავლეთით — ხუთწახნაგა კოშკი. მათ ქვემოთ ქვედა ეზოა, რომლის გალავანი აღმოსავლეთის კარიბჭისკენ ეშვება. ციხის გეგმა ყველაზე კარგად მდინარეების მოპირდაპირე ნაპირებიდან ან ზემოდან იკითხება. სწორედ ამ ხედებს დაეყრდნო GeorgianHistory-ის ციფრული რეკონსტრუქცია.

ციტადელი კლდოვან ქედზე ზემოდან. დასავლეთის დონჟონი მარცხნივაა, აღმოსავლეთის ხუთწახნაგა კოშკი კი მარჯვნივ.
ხედი ზემოდან. ჩანს ორივე კოშკი, ზედა ეზო და კლდოვანი ქედის კედლები. რელიეფი და წყობის სიმაღლეები მიახლოებითაა ნაჩვენები.

მტკვრისა და ფარავნის შესართავთან

ციხე ასპინძის მუნიციპალიტეტში, სოფელ ხერთვისთან დგას, იქ, სადაც ფარავანი მტკვარს უერთდება. კლდიდან ჩანს ხეობები და გზები, რომლებიც მდინარის გადასასვლელებთან იყრის თავს. საფორტიფიკაციო ნაგებობების წაგრძელებული გეგმა თავად კლდის ფორმამ განსაზღვრა. ციტადელი ზედა ვიწრო ბაქანს იკავებს, მისი კედლები კი კლდის შვერილებსა და რელიეფის მკვეთრ გადასვლებს ერგება. ქვედა გალავანი ფერდობის უფრო ფართო მონაკვეთს მოიცავს. ხერთვისი „ვარძია–ხერთვისის“ კომპლექსის ნაწილია, რომელიც საქართველომ 2007 წელს იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის წინასწარ სიაში წარადგინა.

ორი დაკარგული წარწერა

ხერთვისის ეკლესიასთან დაკავშირებული წარწერის გადმოცემაში 985 წელი და „მეფეთ მეფე“ იხსენიება. თავად წარწერა დაკარგულია. შემორჩენილი ცნობით ეს თარიღი ეკლესიის ისტორიას უკავშირდება, თუმცა დასადგენია, კონკრეტულად რა მოხდა მაშინ და ნაგებობის რა ნაწილი ეკუთვნის იმ ხანას. თამთა დოლიძე ციხის უძველეს გარჩევად სამშენებლო ფენასაც X საუკუნით ათარიღებს.

მეორე წარწერა ოდესღაც ციხის შესასვლელის ზემოთ იყო. შემონახული ტექსტის მიხედვით, ზაქარია ქამქამისშვილმა კედლისა და კოშკის მშენებლობა 1354 წელს დაიწყო და 1356 წელს დაასრულა. XIX საუკუნეში წარწერა მოგზაურმა დიუბუა დე მონპერემ ჩაიწერა, 1909 წელს კი ტექსტი ექვთიმე თაყაიშვილმა გამოაქვეყნა. ამ ცნობებით ვერ ვადგენთ, შემორჩენილი კოშკებიდან რომელს გულისხმობდა წარწერა.

1578 წელს, ოსმალთა შემოსევის დროს, იოთამის ძე არფაქსადმა ხერთვისი და სხვა ციხეები ლალა ფაშას გადასცა. ხერთვისი ოსმალეთის ადმინისტრაციული ერთეულის ცენტრი გახდა. 1771 წელს ციხე მცირე ხნით ერეკლე II-მ დაიკავა. 1828–1829 წლების ომის დროს ციხე რუსეთის კონტროლქვეშ გადავიდა, ადრიანოპოლის ზავმა კი საზღვრის ცვლილება დაადასტურა. ხერთვისის ნაგებობებში მშენებლობის რამდენიმე პერიოდის კვალი ჩანს.

კოშკები ქედზე

აღმოსავლეთის კოშკი მარცხნივ, დასავლეთის დონჟონი კი მარჯვნივ, კლდის თავზე.
ციტადელი ჩრდილოეთიდან. კედლები ქედის ხაზს მიჰყვება. კლდის პროფილი და წყობის ზედა კიდეები მიახლოებითაა გადმოცემული.

დასავლეთის დონჟონის გეგმა კვადრატს უახლოვდება. კუთხეები მომრგვალებულია, კედლის სიბრტყეები კი თითქმის ვერტიკალურია. აღმოსავლეთის კოშკი ქედის ბოლოში დგას. ძირში მისი წყობა კლდის შვერილს ეყრდნობა, სამხრეთის წახნაგს კი გალავანი ებჯინება. კოშკებს შორის სამხრეთის ფასადს საფეხურები, კონტრფორსები და ღიობებიანი ოთხწახნაგა შვერილი ანაწევრებს. ჩრდილოეთით კედელი ქედის მოხაზულობას მიჰყვება. ICOMOS-ის გეგმასა და აქსონომეტრიულ ნახაზზე ამ კონტურებით შეირჩა წერტილები, რომლებითაც სკანი და მიწიდან გადაღებული ფოტოები ციფრულ მაკეტს შეუსაბამეს.

დმიტრი როდიონოვის 2014 წლის ფოტოზე აღმოსავლეთის კოშკი ეზოდან, განივი კედლის თაღში ჩანს. კადრში იკითხება, როგორ აკავშირებს გასასვლელი ციტადელის ორ მონაკვეთს. 2018 წელს Gaga.vaa-ს მიერ სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან გადაღებულ ფოტოზე ჩანს კოშკის ძირი, ქვის წყობის უსწორმასწორო ზედა კიდე და გალავნის შეერთების ადგილი. ამ ხედებით ღიობებისა და შეერთებების გადამოწმება შეიძლება. ზუსტი სიმაღლეებისა და კოშკის ქვეშ კლდის პროფილის დასადგენად ადგილზე აზომვაა საჭირო.

აღმოსავლეთის ხუთწახნაგა კოშკი კლდეზე, უსწორმასწორო ზედა კიდითა და ძირთან მცირე ღიობით.
ციტადელის აღმოსავლეთი ბოლო. ჩანს კოშკის წახნაგები და გალავნის შეერთების ადგილი. კლდის პროფილი და ღიობის ზომები მიახლოებითია.
ციტადელის სამხრეთის ფასადი. დასავლეთის დონჟონი მარცხნივაა, ხუთწახნაგა კოშკი კი მარჯვნივ.
სამხრეთის ფასადი. კოშკებს შორის ჩანს კონტრფორსები, ოთხწახნაგა შვერილი და კლდის საფეხურები.

დასავლეთის დონჟონში ქვის გუმბათით გადახურული სათავსია შემორჩენილი. ქვემოდან ჩანს, როგორ ქმნის კუთხის თაღები, ანუ ტრომპები, ოთხკუთხა სათავსიდან გუმბათის მრგვალ საფუძველზე გადასვლას. ეს გადასვლა ცალკე ჭრილშია ნაჩვენები. გუმბათის სიმრუდე, სისქე და სიმაღლეზე მდებარეობა მოდელში მიახლოებითაა მოცემული.

დასავლეთის დონჟონი და მცირე სამლოცველო მის ძირთან, კლდის ბაქანზე.
ციტადელის დასავლეთი მონაკვეთი. დონჟონის ქვემოთ, კლდის ბაქანზე, წმინდა გიორგის მცირე სამლოცველო ჩანს.

წმინდა გიორგის სამლოცველო

დონჟონის გვერდით, კლდის ბაქანზე, მცირე ერთნავიანი სამლოცველო დგას. მუნიციპალიტეტის აღწერის მიხედვით, მისი გარე ზომებია 2,7 × 4,3 მ. ერთადერთი შესასვლელი დასავლეთისკენაა მიმართული. დასავლეთით და აღმოსავლეთით თითო ვიწრო თაღოვანი სარკმელია. საკურთხევლის იატაკი კლდეშია გამოკვეთილი და დარბაზის იატაკზე ერთი საფეხურით მაღლაა.

ინტერიერის ფოტოზე ჩანს, როგორ გადადის დარბაზის კამარა შვერილი თაღის გავლით აფსიდის ნახევარგუმბათში, ანუ კონქში. 2019 წელს გამოქვეყნებულ პანორამაში შეგიძლიათ დასავლეთის შესასვლელისკენ შებრუნდეთ და სარკმლის ზემოთ კამარის დამრეცი რკალი დაინახოთ. მოდელში ორივე შეერთებაა ნაჩვენები. დარბაზის მთელ სიგრძეზე კამარის აწევისა და სიმრუდის დასადგენად აზომვითი ჭრილია საჭირო.

ქვედა ეზო და აღმოსავლეთის კარიბჭე

აკვარელი ზემოდან ხედით. ქედზე ჩანს ზედა ციტადელი, ძირში კი ქვედა ეზო, გალავანი და აღმოსავლეთის კარიბჭე.
ხერთვისის საერთო ხედი სამხრეთიდან. კლდოვან ქედზე ზედა ციტადელია, ქვემოთ კი ქვედა ციხე აღმოსავლეთის კარიბჭით. რელიეფი და კედლების სიმაღლეები მიახლოებითაა გადმოცემული.

ციტადელიდან დაშვებისას კედლები ტერასებს მიუყვება და ქვედა ეზოს შემოსაზღვრავს. სამხრეთ მხარეს გასასვლელს ორი ოთხკუთხა შვერილი მიუყვება. უფრო აღმოსავლეთით გალავანი მიმართულებას იცვლის და მთავარ კარიბჭეს უერთდება. ჩრდილოეთ ფერდობზე წყობის მონაკვეთი კლდის შვერილამდე იკითხება. ციტადელთან მისი შეერთების ზუსტი ადგილი ჯერ დაუდგენელია, ამიტომ ამ ადგილას მოდელში შუალედია დატოვებული.

2017 წლის ხერთვისის კეთილმოწყობის პროექტი კარიბჭის აღდგენასაც ითვალისწინებდა. 2018 წლის 26 მარტს გამოქვეყნებულ ფოტორეპორტაჟში ჩანს წყობის საფეხურებიანი ზედა კიდე, დამრეცი ქვის თაღი, მის ქვემოთ ჩაღრმავებული მონაკვეთი და ლითონის გისოსის ზემოთ ჰორიზონტალური ზღუდარი. ფასადის რეკონსტრუქციაში კარიბჭე სწორედ ამ მდგომარეობითაა ნაჩვენები. გასასვლელის სიღრმისა და კარიბჭის ადრეული ფორმის დასაზუსტებლად საჭიროა პროექტის დოკუმენტაციაში მოხსენიებული საარქივო აზომვები.

სამხრეთის კედელი ოთხწახნაგა შვერილითა და კონტრფორსებით. მარჯვნივ აღმოსავლეთის კოშკი დგას.
სამხრეთის კედელი ახლო ხედით. კლდის თავზე ჩანს კონტრფორსები და ღიობებიანი ოთხწახნაგა შვერილი. ღიობების სიღრმე და ზომები მიახლოებითია.

რას გვიჩვენებს 3D მოდელი

ციტადელის წაგრძელებული გეგმა ზემოდან. დასავლეთის დონჟონი მარცხნივაა, ხუთწახნაგა კოშკი კი მარჯვნივ.
ხედი პირდაპირ ზემოდან. დასავლეთი მარცხნივაა, აღმოსავლეთი კი მარჯვნივ. ილუსტრაცია შეგიძლიათ შეადაროთ ICOMOS საქართველოს 71-ე ილუსტრაციას. მასშტაბი პირობითია.
ხედი ჩრდილო-დასავლეთიდან. დასავლეთის დონჟონი მარჯვნივაა, აღმოსავლეთის კოშკი კი შორეულ ფონზე, მარცხნივ.
ჩრდილოეთის ფრიალო კლდე ზემოდან. დონჟონი ქედის ახლო ბოლოში დგას. წყობის განლაგება და სიმაღლეთა სხვაობა მაკეტს ეყრდნობა.

ზედა ხედში სიმაგრის კონტურს დონჟონიდან აღმოსავლეთის კოშკამდე შეიძლება თვალი გააყოლო. ჩრდილოეთისა და სამხრეთის ხედებში ჩანს, სად ეშვება კლდოვანი ქედი კედლების ქვეშ. ცალკე ჭრილები სამლოცველოს აფსიდას, დასავლეთის შესასვლელის ზემოთ კამარის შეერთებასა და დონჟონის გუმბათს აჩვენებს. ქვედა ციხე ყველაზე კარგად კარიბჭიდან ან ხეობის საერთო ხედში ჩანს.

მაკეტის მასშტაბი მიახლოებითია. პროექტის მე-40 ფურცლის კოორდინატთა ბადეზე აღმოსავლეთის კარიბჭეს, ადმინისტრაციის შენობასა და გალავნის მოსახვევთან მართკუთხა შვერილს შორის მანძილები ქვედა ციხის გეგმისათვის საორიენტაციო მნიშვნელობას გვაძლევს: 0,96–0,99 მ მოდელის ერთ ერთეულზე. წერტილები ნახაზსა და მაკეტზე მიახლოებით შეირჩა. ზედა ციტადელის მასშტაბის, სიმაღლეებისა და წყობის სისქის დასაზუსტებლად საკონტროლო აზომვებია საჭირო. დაკარგული გადახურვების, კოშკების ზედა ნაწილებისა და მიწისქვეშა ნაგებობების დაფარული მონაკვეთების ფორმა კვლავ დაუდგენელია.

წყაროები და დამატებითი ლიტერატურა