სითბო უცხო გზაზე
პეტრიწონი, 1083 წელი. როგორ განსაზღვრავდა ბიზანტიაში მდებარე ქართული მონასტრის წესდება მგზავრთა დახმარებას: საკვებიდან და ზამთარში გათბობიდან ავადმყოფთა თავშესაფრამდე.

სამი დღე დასვენება ავადმყოფ მგზავრს, ხოლო ვისაც გზის გასაგრძელებლად ძალა არ შესწევდა, გამოჯანმრთელებამდე თავშესაფარი. ამას ადგენდა პეტრიწონის მონასტრის ტიპიკონი, რომელიც 1083 წლის დეკემბერში შედგა. დებულებები სტუმართა თავშესაფარს ეხებოდა სტენიმახეში, დღევანდელ ასენოვგრადში, ბულგარეთში. [1, 4]
დოკუმენტის უკან იდგა გრიგოლ ბაკურიანის ძე, რომელსაც ბიზანტიურ წყაროებში გრიგოლ პაკურიანოსად იცნობენ. სარდალს დასავლეთის დიდი დომესტიკოსის თანამდებობა ეკავა და იმპერატორ ალექსი I კომნენოსის გარემოცვას ეკუთვნოდა. 1083 წელს მან დააარსა ქართული მონასტერი პეტრიწონი, დღეს ბაჩკოვოს მონასტრად ცნობილი, და მას მნიშვნელოვანი ქონება გადასცა. შემდეგ განსაზღვრა წესები, რომლებითაც სავანეს უნდა ეცხოვრა. [2]
ეს ქართული საძმო ბიზანტიის ტერიტორიაზე, კავკასიიდან შორს ცხოვრობდა. მისი ისტორია გვიჩვენებს, როგორ არსებობდა ქართული ბერ-მონაზვნობა სამშობლოს ფარგლებს გარეთ. იგი საკუთარ სათემო ცხოვრებას ინარჩუნებდა და ამავე დროს გარშემო მყოფი საზოგადოების ცხოვრებაში მონაწილეობდა. დღევანდელი ბულგარეთი თანამედროვე რუკაზე ადგილის აღნიშვნაა. პოლიტიკური სივრცე, რომელშიც დამაარსებელი მოქმედებდა, ბიზანტიური იყო. [2, 4]
ქველმოქმედებას მკაფიო რელიგიური აზრი ჰქონდა. ღარიბთა დახმარებას სულის ხსნას უკავშირებდნენ, გაჭირვებულებს კი ქრისტესმიერ ძმებს უწოდებდნენ. მკვლევარი დირკ კრაუსმიულერი პეტრიწონის ტიპიკონს სამონასტრო მოწყალების მოწმობებს შორის განიხილავს. მისი კვლევის ცენტრშია კითხვა, ვის უნდა განეკარგა მოწყალება — ცალკეულ ბერს თუ საძმოს. დახმარების მოწყობა უშუალოდ სამონასტრო ცხოვრების წესს ეხებოდა. [3]
სტენიმახეში სტუმართმოყვარეობა კონკრეტული სახსრებით იყო უზრუნველყოფილი. წესდება თავშესაფარს დასახლების შემოსავლებიდან მარცვლეულსა და ღვინოს განუკუთვნებდა, ითვალისწინებდა პარკოსნებსა და ბოსტნეულს და წყლის წისქვილს გამოუყოფდა. დამოკიდებულ გლეხს სხვა ვალდებულებებისგან ათავისუფლებდნენ და შეშისა და წყლის მოტანას და სახლის მომსახურებას ავალებდნენ. მისი სამსახური იცვლებოდა, დამოკიდებულება კი ძალაში რჩებოდა. [1]
ზამთარში სახლი უნდა გაეთბოთ. ავადმყოფისთვის სამი დღე დასვენება იყო გათვალისწინებული. თუ სისუსტის გამო გზას ვერ გააგრძელებდა, სრულ გამოჯანმრთელებამდე უნდა დაეტოვებინათ. წესი ითვალისწინებდა, შეეძლო თუ არა კონკრეტულ ადამიანს გზაზე კვლავ გასვლა. [1]
დახმარების ვალდებულება დამაარსებლის შემდეგაც უნდა გაგრძელებულიყო. მემკვიდრეებს ეკრძალებოდათ თავშესაფრებისთვის დადგენილი სარჩოს შემცირება. მონასტრის შემოსავლის ზრდასთან ერთად სტუმრების მიღების პირობებიც უნდა გაუმჯობესებულიყო. ამგვარად, გულმოწყალება სამეურნეო საფუძველს იძენდა და სავანის მმართველთა პასუხისმგებლობად იქცეოდა. [1]
დოკუმენტი სიფრთხილით უნდა წავიკითხოთ. იგი წესდებაა, ხოლო სტუმრების მიღების შესახებ ანგარიში ცალკე საკითხია. მისგან ვერ გავიგებთ, რამდენმა ადამიანმა მიიღო დახმარება და სრულდებოდა თუ არა განკარგულებები ყოველთვის. არსებითია თავად წესების დაწვრილებით აღწერა. ამის წყალობით სიტყვა „ქველმოქმედების“ მიღმა შეგვიძლია დავინახოთ დაწესებულების მოწყობა და მისი მსახურების მოვალეობები.
პეტრიწონი გვახსენებს, რომ ბიზანტიაში ქართული ყოფნის ისტორია მსახურების სხვადასხვა სახისგან შედგებოდა. მასში იყო სამხედრო თანამდებობები, მონასტრების დაარსება, სულიერი ცხოვრება და ზრუნვა ადამიანზე, რომელიც სახლიდან შორს აღმოჩნდა. შემორჩენილი წესდება ამ ზრუნვას კონკრეტულ ისტორიულ შინაარსს სძენს.
წყაროები და დამატებითი ლიტერატურა
- 1. გრიგოლ პაკურიანოსი (ბაკურიანის ძე). პეტრიწონიტისის ღვთისმშობლის მონასტრის ტიპიკონი, 1083 წლის დეკემბერი. Robert Jordan-ის თარგმანი კრებულში Byzantine Monastic Foundation Documents, რედაქტორები John Thomas და Angela Constantinides Hero, ტ. II, Dumbarton Oaks, 2000, № 23, გვ. 507–563. თავი 29, გვ. 549–550 — თავშესაფრის სარჩო, სამსახური, გათბობა და ავადმყოფთა ყოფნა. სამეცნიერო გამოცემის PDF სხვა საიტზე.
- 2. ა. ბოგვერაძე, ვ. სილოგავა. „გრიგოლ ბაკურიანის ძე“. საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის ქართული ენციკლოპედია. ელექტრონული პუბლიკაციის წელი მითითებული არ არის. დამაარსებლის თანამდებობა, მონასტრის დაარსება და ქართული ხასიათი.
- 3. Dirk Krausmüller. From Individual Almsgiving to Communal Charity: the Impact of the Middle Byzantine Monastic Reform Movement on the Life of Monks. Jahrbuch der Österreichischen Byzantinistik, 66, 2016, გვ. 111–126, შესავალი და გვ. 112. მოწყალების რელიგიური და სათემო კონტექსტი.
- 4. Visit Plovdiv. Bachkovo Monastery. მუნიციპალური ტურისტული პორტალი. გამოცემის წელი მითითებული არ არის. ისტორიული ცნობები თანამედროვე სახელწოდებების, მდებარეობისა და კომპლექსის გვიანდელი ნაგებობების შესახებ.
ტიპიკონი გამოყენებულია რობერტ ჯორდანის სამეცნიერო ინგლისურ თარგმანში, რომელიც ბერძნულ რედაქციას ეყრდნობა. ძველი ქართული ხელნაწერი ცალკე არ შემოწმებულა.
GeorgianHistory-ის ილუსტრაცია. მონასტრის დღევანდელი სახე აკვარელით შესრულებულია კომპლექსის ფოტოს მიხედვით. დღევანდელ ანსამბლში სხვადასხვა ეპოქის ნაგებობებია. გახსენით აკვარელი სრულად.


