„ბალავარიანი“: ქართული წიგნის გზა ევროპისკენ
X საუკუნის ბოლო და XI საუკუნის დასაწყისი. როგორ იქცა ინდური გადმოცემიდან აღმოცენებული ქართული ქრისტიანული თხზულება ბერძნული „ბარლაამისა და იოასაფის“ საფუძვლად და შევიდა შუა საუკუნეების ევროპულ მწერლობაში.
„
ბალავარიანში“ უფლისწული სასახლეში იზრდება, სადაც უმალავენ ყველაფერს, რამაც მისი სიმშვიდე შეიძლება დაარღვიოს. სნეულება, სიბერე და სიკვდილი სასახლის კედლებს მიღმა უნდა დარჩეს. იოდასაფი მაინც შეიტყობს ტანჯვის შესახებ და ჩვეული ცხოვრება მისთვის ძველ მნიშვნელობას კარგავს. მოძღვარი ბალავარი მას სიმდიდრისა და ძალაუფლების მიღმა საყრდენის ძიებაში ეხმარება. ასე ვითარდება ამბავი, რომელსაც ქართული მწიგნობრობის გავლით შუა საუკუნეების ევროპის ლიტერატურაში უნდა დაემკვიდრებინა ადგილი. [5]
საქართველოში ეს მოთხრობა „ბალავარიანის“ სახელითაა ცნობილი, ბერძნულ ტრადიციაში კი — როგორც „ბარლაამი და იოასაფი“. შეცვლილი სახელების მიღმა ძველი სიუჟეტი რჩება, რომელიც ბუდას ცხოვრების შესახებ გადმოცემებს უკავშირდება. ენებისა და რელიგიური გარემოს ცვლისას ამბავიც იცვლებოდა, ახალ მნიშვნელობებსა და მკითხველს იძენდა. მისი გმირები ლიტერატურულ ტრადიციას ეკუთვნიან. მოთხრობა ინდოელი უფლისწულის ქრისტიანობაზე მოქცევის სანდო მოწმობად ვერ გამოდგება. [3]
ქართველ მკითხველამდე ამბავმა არაბულენოვანი მწიგნობრობის გავლით მოაღწია. ქართულ ვერსიაში მას უკვე ქრისტიანული სახე ჰქონდა. მომავალ მთარგმნელს აქ დახვდა მზა თხრობა რწმენის, ამქვეყნიურ სიკეთეებზე უარის თქმისა და სულიერი მოძღვრების შესახებ. სიუჟეტის ინდურ საწყისებსა და მის ბიზანტიურ ცხოვრებას საუკუნეების გარდაქმნები აშორებდა. [3]
X–XI საუკუნეთა მიჯნაზე ამ გადაცემის უმნიშვნელოვანესი ადგილი ათონი გახდა. იქ მოღვაწეობდა ქართველი ბერი ექვთიმე, რომელიც ბერძნულიდან ქართულად თარგმნიდა ბიბლიურ, საღვთისმეტყველო და ასკეტურ თხზულებებს. იგი ნაწარმოებებს არჩევდა, ამუშავებდა და ქართველ მკითხველს ბიზანტიის მდიდარ მწიგნობრულ ტრადიციას აცნობდა. მისი შრომა ორ ლიტერატურულ გარემოს ორივე მიმართულებით აკავშირებდა. [2]
ამის შესახებ გიორგი მთაწმინდელის მოწმობა შემორჩა. XI საუკუნეში დაწერილ „იოანესა და ექვთიმეს ცხოვრებაში“ იგი გვამცნობს „ბალავარის“, „აბუკურასა“ და სხვა თხზულებათა ქართულიდან ბერძნულად თარგმნის შესახებ. ეს „ბალავარიანის“ ისტორიის მნიშვნელოვანი საყრდენია. შუა საუკუნეების ავტორი პირდაპირ ასახელებს მთარგმნელსა და ენას, რომლიდანაც იგი თარგმნიდა. [1, 4]
მოგვიანებით ბერძნული მოთხრობა იოანე დამასკელს მიაწერეს. მისი სახელი ხელნაწერ ტრადიციაში დამკვიდრდა და ეს ატრიბუცია საუკუნეების განმავლობაში შენარჩუნდა. თანამედროვე კვლევები ბერძნული რედაქციის შექმნას ექვთიმე მთაწმინდელს უკავშირებს. ტექსტების შედარებამ და ხელნაწერთა შესწავლამ ქართველ მწიგნობარს ნაწარმოების ისტორიაში თავისი ადგილი დაუბრუნა. [4]
ზოგჯერ თარგმანის მიმართულებას ერთი პატარა სიტყვიერი დეტალი გვიჩვენებს. ქართულ ტექსტში ჭიების საკვებზეა საუბარი, შესაბამის ბერძნულ ადგილას კი — მტრების საკვებზე. მკვლევრები სხვაობას მსგავსი ქართული სიტყვების შესაძლო აღრევით ხსნიან. სავარაუდო შეცდომა წიგნის გზის მიკვლევაში გვეხმარება. მოულოდნელი ბერძნული წაკითხვა გასაგები ხდება, თუ მის საფუძვლად ქართული ტექსტი მივიჩნიეთ. [5]
ბერძნულ რედაქციაში თხრობა მნიშვნელოვნად გაფართოვდა. მასში ბიბლიური ციტატები და ქრისტიანული ლიტერატურის მასალა შევიდა. გადმოცემულმა ამბავმა უფრო ვრცელი საღვთისმეტყველო შინაარსი და ბიზანტიელი მკითხველისთვის შესაფერისი ფორმა შეიძინა. შუა საუკუნეების მთარგმნელის ამ შრომას შემოქმედებითი გადამუშავებაც შეიძლება ვუწოდოთ. იგი ამბავს გადასცემდა და იმავდროულად მისთვის ახალ ლიტერატურულ გარემოს ქმნიდა. [4]
ბერძნული ტრადიციიდან მოთხრობა სხვა ენებთან ერთად ლათინურსა და საეკლესიო სლავურშიც გადავიდა. ლათინურის მეშვეობით იგი შუა საუკუნეების დასავლეთის ლიტერატურებში გავრცელდა. ამბავს ქრისტიანული წმინდანის ცხოვრებად კითხულობდნენ, ბარლაამსა და იოასაფს კი წმინდანებად მიაგებდნენ პატივს. ინდური გადმოცემიდან აღმოცენებულმა მოთხრობამ ინდოეთისგან შორს მყოფ საზოგადოებათა მწიგნობრულ და რელიგიურ სამყაროში დაიკავა ადგილი. [3, 5]
საქართველოს ისტორიისთვის ეს გზა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია. ქართველი მწიგნობრები ქმნიდნენ ნაწარმოებებს, რომლებსაც შემდეგ მათი ენის ფარგლებს გარეთ კითხულობდნენ. ათონი მათ შრომას ბიზანტიასთან აკავშირებდა, ბერძნული და ლათინური თარგმანებით კი ტექსტი დასავლეთისკენ აგრძელებდა გზას. „ბალავარიანის“ ისტორიაში ეს წვლილი იშვიათი კონკრეტულობით ჩანს — მთარგმნელზე შემორჩენილი მოწმობით, თხრობის ცვლილებებითა და სხვა ლიტერატურაში ქართული სიტყვების კვალით.
GeorgianHistory-ის პოსტერი: ვერტიკალური ფორმატი 4:5 · ფორმატი 4:3.
წყაროები და დამატებითი ლიტერატურა
- 1. გიორგი მთაწმინდელი. „იოანესა და ექვთიმეს ცხოვრება“, XI საუკუნე. ქართული ფრაგმენტი „ბალავარისა“ და „აბუკურას“ ქართულიდან ბერძნულად თარგმნის შესახებ. საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა.
- 2. ვ. ბააკაშვილი, ნ. ჩიკვატია. „ექვთიმე მთაწმიდელი“. საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის ქართული ენციკლოპედია. გამოქვეყნების თარიღი მითითებული არ არის. ათონზე მოღვაწეობა, თარგმანის მიმართულებები და ტექსტთა გადამუშავება.
- 3. David Marshall Lang, შესავალი Ilia V. Abuladze-ის. The Balavariani (Barlaam and Josaphat): A Tale from the Christian East. 1966. Routledge-ის ხელახალი გამოცემა, 2022. ხელმისაწვდომი ფრაგმენტი, გვ. 9–13 და 19. გადმოცემის წარმოშობა და გადაცემის ქართული რგოლი.
- 4. Christian Høgel. Euthymios the Athonite, Greek-Georgian and Georgian-Greek Translator – and Metaphrast? The Kartvelologist, № 29, 2021–2022. გვ. 11–18, 22–23, ბერძნული გადამუშავების ატრიბუცია, დათარიღება და შემადგენლობა.
- 5. Chia-Wei Lin. The Buddha’s Journey to the West: The Textual Traditions of Barlaam and Josaphat from a Linguistic Perspective. Hualin International Journal of Buddhist Studies, 8.2, 2025, გვ. 190–224. DOI: 10.15239/hijbs.08.02.08. სიუჟეტი და გავრცელება. „ჭიები/მტრები“, გვ. 213, ცხრილი 6.
ამ გამოცემაში ბერძნული გადამუშავების ზუსტ წელსა და საწყისი ქართული ვერსიის ავტორს არ ვადგენთ. პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკის გვერდები ზოგჯერ არ იხსნება. გიორგი მთაწმინდელის მოწმობას კრისტიან ჰოგელიც განიხილავს მე-4 წყაროდ მითითებული კვლევის მე-16 გვერდზე.

