სახელი კედელზე: მანუელ ევგენიკოსი წალენჯიხაში
XIV საუკუნის მიწურული. როგორ მიიწვიეს კონსტანტინოპოლელი მხატვარი ქართული ტაძრის მოსახატად და რას გვიამბობს შემორჩენილი წარწერები ოსტატზე, დამკვეთსა და მოციქულებზე.
წალენჯიხის ტაძრის კედელზე წმინდა გამოსახულებებთან ერთად შემორჩა იმ ადამიანის ამბავიც, რომელიც მათ მოსახატავად ჩამოვიდა. მას მანუელ ევგენიკოსი ერქვა. იგი ვამეყ I დადიანის მოწვევით კონსტანტინოპოლიდან ჩამოვიდა და მხატვრობის გვერდით წარწერებში საკუთარი კვალი დატოვა. შუა საუკუნეების ხელოვნების ისტორიაში იშვიათად გვეძლევა შესაძლებლობა, გამოსახულებების მიღმა კონკრეტული ოსტატი, დამკვეთი და მათი დამაკავშირებელი ადამიანები დავინახოთ. [1, 2, 3]
შეკვეთა ოდიშში, დასავლეთ საქართველოს ისტორიულ მხარეში, ვამეყის მმართველობის პერიოდს, 1384–1396 წლებს უკავშირდება. ამ დროის მონაკვეთს ყველა ფრესკის დასრულების ზუსტ წლად ვერ მივიჩნევთ. წალენჯიხის ტაძარს მოგვიანებითაც ამკობდნენ და დღევანდელ ანსამბლში მუშაობის რამდენიმე ეტაპია შემორჩენილი. აქ XIV საუკუნის მიწურულის ერთი კონკრეტული მოვლენა გვაინტერესებს — მხატვრის მოწვევა ბიზანტიის დედაქალაქიდან. [2, 5]
ამ დასკვნას მხატვრობის მანერათა მსგავსება მხოლოდ ნაწილობრივ უდევს საფუძვლად. დასავლეთის გუმბათქვეშა ბურჯებზე ორი ქართული და ერთი ბერძნული წარწერაა შემორჩენილი. ქართული ტექსტი ვამეყს ერისთავთ ერისთავად და მანდატურთუხუცესად მოიხსენიებს და მოხატვას მის განკარგულებას უკავშირებს. მეორე წარწერა მახარებელი ქვაბალიასა და ანდრონიკე გაბისულავას კონსტანტინოპოლში გამგზავრებასა და მხატვართან ერთად დაბრუნებაზე გვიამბობს. ასე იკვეთება, როგორ მოეწყო შეკვეთა — მფარველმა გადაწყვეტილება მიიღო, დესპანები გაგზავნეს და ოსტატი ჩამოვიდა. [1]
ბერძნული წარწერა ამ ამბავს თავად მხატვრის მხრიდან გადმოგვცემს. მანუელი თავს ღვთის მონასა და ცოდვილს უწოდებს, თავის ნამუშევარსა და კონსტანტინოპოლიდან ჩამოსვლას ახსენებს და ლოცვაში მოხსენიებას ითხოვს. თანამედროვე მხატვრის ხელმოწერისგან განსხვავებით, აქ ავტორობის აღიარებას ხსნის იმედი ახლავს. მარია ლიდოვას კვლევა გვიჩვენებს, რომ ბიზანტიელი მხატვარი თავისი დროის წესით ყოველთვის უსახელო არ იყო. რელიგიური თავმდაბლობა სახელის შემონახვას ხელს არ უშლიდა. [1, 3]
ქართულ წარწერაში მანუელის სახელს წინ უძღვის „კირ“. ეს ბერძნული „ბატონისგან“ მომდინარე პატივისცემის გამომხატველი მიმართვაა. საპატიო მიმართვა მისი ბიოგრაფიის უცნობი მხარეების ვარაუდით შევსების საფუძველს ვერ გვაძლევს. არც ორი დესპანის მხატვრის თანაშემწეებად მიჩნევაა თავისთავად გამართლებული. ჩუბინაშვილის ცენტრის კვლევაში ეს გავრცელებული ატრიბუცია პირდაპირ სადავოდ არის მიჩნეული. წარწერა სარწმუნოდ ადასტურებს მათ მონაწილეობას ოსტატის მოწვევაში. ხატვის ცოდნაზე იგი არაფერს ამბობს. [1, 5]
კონსტანტინოპოლელი ოსტატის ჩამოსვლის შემდეგ ტაძარი დედაქალაქური ნიმუშის უბრალო ასლად არ ქცეულა. მოხატულობაში მკვლევრები რამდენიმე მხატვრულ მანერას გამოყოფენ. გამოსახულებათა უმეტესობას ქართული წარწერა ახლავს. მოხატვის პროგრამაში გამორჩეული ადგილი უკავიათ საქართველოში პატივდებულ წმინდანებს. მოწვეული ოსტატის ნამუშევარი ადგილობრივ მხატვრულ გარემოს შეერწყა. ეს XIV საუკუნის ქართული ხელოვნების ფართო სურათსაც შეესაბამება, როცა ბიზანტიურ ფორმებს ადგილობრივი მხატვრების საქმიანობის პარალელურად ითვისებდნენ. [2, 4]
წალენჯიხის ისტორიული მნიშვნელობა ფრესკების სილამაზეს სცდება. ძეგლმა შემოგვინახა დიდი მხატვრული შეკვეთის მოწყობის მოწმობა. ხელისუფლებამ ოსტატის მოწვევა უზრუნველყო, დესპანებმა იგი ჩამოიყვანეს და მოხატულობა ქართული საეკლესიო სივრცის ნაწილი გახდა. წარწერებმა მონაწილეთა სახელები შემოგვინახა, თუმცა მათი ამბავი ბოლომდე არ უამბიათ. სწორედ ამაშია მათი განსაკუთრებული ძალა. ჩვენამდე მოაღწია კონსტანტინოპოლსა და დასავლეთ საქართველოს შორის რეალური თანამშრომლობის კვალმა.
პოსტერის ჩამოტვირთვა: 4:5 · 4:3.
წყაროები და დამატებითი ლიტერატურა
- 1. მარიამ დიდებულიძე, ქეთევან მიქელაძე (რედ.). Painters in Medieval Georgia. ჩუბინაშვილის ცენტრი, თბილისი, 2022. გ. გაგოშიძე, ქართული წარწერების კატალოგი, № 20, გვ. 215–218. ბერძნული წარწერა გვ. 252–253, დესპანთა პროფესია გვ. 80, შენ. 12, მიმართვა „კირ“ გვ. 110. ფოტოები გვ. 240, სურ. 16–17.
- 2. Teresa Shawcross. The Frescoes of Manuel Eugenikos of Constantinople and His Byzantino-Georgian Atelier at the Church of the Savior at Tsalenjikha. Medieval Black Sea Project, Princeton University. გამოქვეყნების თარიღი მითითებული არ არის, ნანახია 20.10.2026. შეკვეთა, წარწერების ტექსტები, სახელოსნო და გვიანდელი განახლებები. სურ. 3 და შენ. 10–12, 19, 22.
- 3. Maria Lidova. Manifestations of Authorship: Artists’ Signatures in Byzantium. Venezia Arti, 26, 2017, გვ. 89–106. განსაკუთრებით გვ. 101, შენ. 34, სურ. 10 და დასკვნები გვ. 102. DOI: 10.14277/2385-2720/VA-26-17-6. ავტორის წარწერის ლოცვითი ფორმა.
- 4. ნ. ალადაშვილი, დ. თუმანიშვილი. „ბიზანტიური ხელოვნება“. მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის ქართული ენციკლოპედია. ელექტრონული გამოცემის წელი მითითებული არ არის, ნანახია 20.10.2026. სახვითი ხელოვნების განყოფილება, XIV საუკუნის კონტექსტი და წალენჯიხა.
- 5. ს. ნ. ტატარჩენკო. „მანუელ ევგენიკოსი“. მართლმადიდებლური ენციკლოპედია, ტ. XLIII, გვ. 409. ელექტრონული გამოცემა 23.02.2021. დათარიღება და „კირის“ მნიშვნელობა. დესპანების მხატვრებად მიჩნევა სადავოა. იხ. წყარო 1, გვ. 80, შენ. 12.
შეკვეთის ზუსტი წელი და ცალკეული ფრესკების განაწილება ოსტატებს შორის განხილვის საგნად რჩება. ორი ქართული წარწერა ჩუბინაშვილის ცენტრის 2022 წლის სამეცნიერო გამოცემას შევადარეთ. დაზიანებული სტრიქონების განსხვავებული წაკითხვები სრული რეკონსტრუქციით არ შეცვლილა. დესპანთა მხატვრებად იდენტიფიკაცია სადავოა.

