სამეფო სამოსი თამარის ეპოქაში
როგორ იცვამდნენ საქართველოში · გამოშვება 1. XII საუკუნის მიწურულის სამეფო კოსტიუმი: ბისონი, ლოროსი, მარგალიტის მორთულობა და გვირგვინი ვარძიის პორტრეტისა და სამუზეუმო ასლის მიხედვით.

ვარძიის 1180-იანი წლების ფრესკაზე თამარი გამოსახულია მარგალიტის საკიდებიანი გვირგვინითა და მდიდრულად შემკული სამეფო სამოსით. ეს პორტრეტი XII საუკუნის მიწურულის ქართული სამეფო კარის ჩაცმულობის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი სახის შესწავლის საშუალებას გვაძლევს. სწორედ მისით იწყება GeorgianHistory-ის სერია „როგორ იცვამდნენ საქართველოში“. [1, 2]
ქართულ სამუზეუმო გამოცემებში მეფის საზეიმო სამოსს ბისონი ეწოდება. გრძელი სამოსი წაგრძელებულ სილუეტს ქმნიდა, შემკული ნაწილები კი მხრებს, მკერდსა და მაჯებს გამოკვეთდა. ალბომში „ქსოვილი საქართველოდან“ აღნიშნულია, რომ სამაჯურებს ვიწრო სახელოებზე იკეთებდნენ. ძვირფასი მორთულობა მთელი სამოსის კომპოზიციის ნაწილი იყო — ყელიდან კალთის კიდემდე. [1]
განსაკუთრებული ადგილი ეკავა ლოროსს — ბიზანტიური საიმპერატორო სამოსის გრძელ, შემკულ ზოლს, რომელიც ქართულმა სამეფო კარმაც შეითვისა. ვარძიის პორტრეტზე ჩანს მისი წინა ნაწილი და მკლავზე გადაკიდებული ღია ფერის მონაკვეთი. ნათელ ფონზე მარგალიტი და ფერადი ჩანართები გამოირჩევა. მათი განლაგება, ზოლების სიგანე და ძირითად სამოსთან შეფარდება საზეიმო კოსტიუმის აგებულების გაგებაში გვეხმარება. [1, 2]
ამ სახეს გვირგვინი ასრულებდა. გვერდითი საკიდები სახის გასწვრივ ეშვებოდა და მკერდის მორთულობის ვერტიკალურ ხაზებს იმეორებდა. სამეფო ტიტულსა და სხვა რეგალიებთან ერთად გვირგვინი თამარის, როგორც მმართველის, მდგომარეობას გამოხატავდა. ხელოვნებათმცოდნე ირაკლი თეზელაშვილის ინტერპრეტაციით, ვარძიაში თამარის სამოსი და მის გვერდით გიორგი III-ის გამოსახულება დინასტიური მემკვიდრეობითობის დამტკიცებას ემსახურებოდა. [2]
თამარის სამოსის ცნობილი ასლი XX საუკუნეში მხატვარმა სოლიკო ვირსალაძემ ვარძიის ფრესკის მიხედვით შექმნა. კოსტიუმი თბილისის ხელოვნების სასახლეში ინახება. მასზე ჩანს მარგალიტის რომბისებრი ბადე, მკერდზე ღია ფერის მართკუთხა ელემენტების წყვილი რიგები და მხრებზე გადაფენილი ფართო, შემკული დეტალი. ჩვენი ილუსტრაციის სამოსს სწორედ ეს სამუზეუმო ნიმუში დაედო საფუძვლად. მისი თანამედროვე თარიღი საყურადღებოა: ასლი გვიჩვენებს, როგორ აღადგინა მხატვარმა სამოსის მოცულობა და აგებულება ფერწერული გამოსახულების მიხედვით. [1, 3]
ფრესკა და სამუზეუმო ასლი სამოსის შესწავლის განსხვავებულ შესაძლებლობებს გვაძლევს. კედელზე შემორჩენილია კონტურები, ნახატი და მორთულობის განლაგება; მოცულობითი კოსტიუმი კი გვიჩვენებს, როგორ ერთიანდება ეს ელემენტები ადამიანის ფიგურაზე. რეკონსტრუქციისას საჭიროა ფერწერის მდგომარეობის გათვალისწინება და ხილული დეტალების აღდგენილი ნაწილებისგან გამიჯვნა. ფერები, დაფარული თარგი და ცალკეული სამკაულების ზუსტი ზომები დამოუკიდებელ შემოწმებას მოითხოვს.
პირველი გამოშვება მეფის საზეიმო სამოსს ეძღვნება. შემდეგ სერია საქართველოს სხვადასხვა ეპოქისა და მხარის დიდგვაროვანთა და ქალაქის მცხოვრებთა, ქალთა და მამაკაცთა ჩაცმულობას შეეხება. თითოეულ სახეს კონკრეტული წყაროს მიხედვით განვიხილავთ: ფრესკის, მინიატიურის, წერილობითი აღწერის ან შემორჩენილი ნივთის.
ილუსტრაციის განმარტება
ლომის ბოკვერი უკავშირდება მემატიანის მონათხრობს შირვანშაჰის მიერ თამარისთვის გამოგზავნილი საჩუქრის შესახებ. წყარო აღწერს უკვე გაზრდილ ლომსა და მის ქცევას სამეფო კარზე; თამარის მკლავებში ბოკვრის კონკრეტული პოზა რეკონსტრუირებულია. [4]
ფონის არქიტექტურული ნიშნები გეგუთის სასახლის აღწერას ეყრდნობა. ამ სცენის ადგილი მატიანეში დასახელებული არ არის. კედლის მხატვრობა, ავეჯი და საგნების განლაგება სამეფო დარბაზის შესაძლო მორთულობას წარმოადგენს. [5]
სამოსის ლურჯი ფერი და მარგალიტის ბადე შერჩეულ სამუზეუმო ნიმუშს მიჰყვება. ილუსტრაციაზე ღია ფერის ფირფიტებში მცირე წითელი ჩანართების ზომა და განლაგება ისტორიულად დადგენილი არ არის. სახის ნაკვთები და ქსოვილის მოცულობა მხატვრულადაა ინტერპრეტირებული.
წყაროები და დამატებითი ლიტერატურა
- 1. ქსოვილი საქართველოდან / Textile from Georgia. თბილისი: საქართველოს ხელოვნების სასახლე, 2017. გვ. 50–63. PDF მუზეუმის საიტზე.
- 2. Tezelashvili I. T’amar Bagrationi (1184–1210). Encyclopedia. 2022. 2(3). გვ. 1483–1493; ვარძიის შესახებ — გვ. 1485–1486, ლოროსის შესახებ — გვ. 1492.
- 3. საქართველოს ხელოვნების სასახლე. Georgian costumes in the Art Palace. თამარის კოსტიუმი და სოლიკო ვირსალაძის ნამუშევარი. Google Arts & Culture.
- 4. „ისტორიანი და აზმანი შარავანდედთანი“ // ქართლის ცხოვრება. ტ. II / რედ. ს. ყაუხჩიშვილი. თბილისი, 1959. გვ. 61–62: ამბავი ლომის ბოკვერზე.
- 5. Beradze T., Tsitsishvili I. Palace of Geguti. ქართული ენციკლოპედია. ილუსტრაციის არქიტექტურული საფუძველი.
