ზაზა ფანასკერტელი-ციციშვილის სამოსი
როგორ იცვამდნენ საქართველოში · გამოშვება 2. ქართლი და ყინწვისი. ზაზა ფანასკერტელი-ციციშვილი XV საუკუნეში ცხოვრობდა. მის სამოსს შემორჩენილი მოხატულობის მიხედვით განვიხილავთ, სამკურნალო წიგნის ისტორიას კი — Q 877 ხელნაწერის მიხედვით.

სამოსი და ბიოგრაფია
ყინწვისის პორტრეტზე თვალში პირველად ჟოლოსფერ სამოსზე გამოსახული დიდი ყვითელი ყვავილები გვხვდება. სამოსის გაშლილ კალთებს პატარა ღია ფერის წერტილების მწკრივი მიუყვება. ისტორიკოსი გიორგი კალანდია ამ სამოსს აღმოსავლური ხალათის მსგავს, წინ გახსნილ ტანსაცმლად აღწერს, რომელსაც კიდეზე მარგალიტები გასდევს. მხრებზე მოცისფრო მოსასხამია, ღია არშიითა და მარგალიტის შემკულობით. გამოსახულებას მაღალ, აკეცილკიდიან მუქ თავსაბურავს დაუსრულებია. ასეა წარმოდგენილი დიდებული ტაძრის მოხატულობაში. [1]
ამ ფრესკით სამოსის დათარიღება უფრო რთულია, ვიდრე მისი აღწერა. კალანდია პორტრეტს XV საუკუნის ზაზას უკავშირებს და ვარაუდობს, რომ მოხატულობის განახლებისას მხატვარმა ძველი სამოსის დეტალები გაიმეორა. „მართლმადიდებლური ენციკლოპედია“ ტაძრის მინაშენის ჩრდილოეთ კედლის იმავე მოხატულობას XVIII საუკუნის შუა ხანებით ათარიღებს. იქვე მოხსენიებულია იმავე სახელის მქონე შემწირველი, რომლის სახსრებითაც 1751 წელს ხატი განაახლეს. ხილული დეტალების აღდგენა შესაძლებელია, თუმცა ღია რჩება კითხვა, ეკუთვნის თუ არა ეს დეტალები XV საუკუნის სამოსს. [1, 2]
ყვავილებსაც თავისი ისტორია აქვს. მკვლევარმა სოკრატ სალუქვაძემ ივარაუდა, რომ სამოსზე ასკილის ყვავილებია გამოსახული. კალანდიას აზრით, ორნამენტის მიხედვით მცენარის ამოცნობა ძნელია. მოსაზრება, რომ მოხატულობა მკურნალის საქმიანობას უკავშირდება, ვარაუდად რჩება. ფრესკაზე მკაფიოდ ჩანს დიდი მცენარეული ორნამენტი. [1]
ზაზა ფანასკერტელი-ციციშვილი ტაოსთან დაკავშირებული საგვარეულოდან იყო, რომლის ერთი შტო ქართლში დამკვიდრდა. XV საუკუნის მეორე ნახევარში იგი მიწათმფლობელი და კარის მოხელე იყო. ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრის ცნობით, ზაზა მეფე კონსტანტინე II-ს ემსახურებოდა, ყინწვისის მონასტერი აღადგინა და ტაძარს ეკვდერი მიაშენა. გიორგი ხუროშვილი მას მეჭურჭლეთუხუცესად, სამეფო ხაზინის გამგედ, მოიხსენიებს, მის სამფლობელოებს შორის კი უფლისციხეს ასახელებს. უცნობია, სად მიიღო ზაზამ განათლება. შემორჩენილია ცნობები მის საქმიანობაზე წიგნებთან დაკავშირებით: მისი დავალებით შეკრიბეს და გადაწერეს იოანე ოქროპირის თხზულებათა რამდენიმე ქართული თარგმანი. [3, 4]
სამკურნალო წიგნის ისტორია
ზაზას სახელს უკავშირდება „კარაბადინი“, XV საუკუნის ქართული სამკურნალო წიგნი. პირველ ნაწილში აღწერილია ავადმყოფის გასინჯვა, დაავადებათა ამოცნობა და მკურნალობის ზოგადი საკითხები. მეორე ნაწილში განხილულია ცალკეული ორგანოების დაავადებები, მათი ნიშნები და მკურნალობის გზები. წიგნში შესულია ადრინდელი ქართული სამკურნალო კრებულების, მათ შორის „უსწორო კარაბადინის“, მასალა და ხალხური მკურნალობის ხერხები. [5]
Q 877 ხელნაწერში შემორჩენილია ქაღალდის 684 ფურცელი. ტექსტი მხედრულით, შავი და წითელი მელნითაა დაწერილი. კატალოგი ორი გადამწერის ხელს განასხვავებს. ხელნაწერს დასაწყისი აკლია. ზაზა მეორე ნაწილის დასაწყისში, ლოცვის ტექსტში, სახელით იხსენიება. სამკურნალო წიგნის მიკუთვნება ამ და სხვა მოხსენიებებს ეყრდნობა. [5]
1709 წელს ვახტანგმა, მომავალმა მეფე ვახტანგ VI-მ, გაფანტული ფურცლების შეგროვება და აკინძვა ბრძანა. ამის შესახებ მან მინაწერში აღნიშნა. 1945 წელს ფილოლოგმა თორნიკე ჭყონიამ ხელნაწერი გორკის, დღევანდელი ნიჟნი ნოვგოროდის, არქივში იპოვა და საქართველოში ჩამოიტანა. 1978 წელს ორივე ნაწილი ერთად გამოიცა. აქედან მოდის სახელწოდებაც: XV საუკუნეში მკურნალობის შესახებ ტექსტები შეკრიბეს, ორ საუკუნეზე მეტი ხნის შემდეგ კი თავად ხელნაწერის ფურცლები. [3, 5]
GeorgianHistory

გაციფრულებული გამოცემა: „კარაბადინი“, თბილისი, 1978 · საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა.
წყაროები და დამატებითი ლიტერატურა
- 1. გიორგი კალანდია. „ქართული მოდის ისტორია“. საქართველოს ხელოვნების სასახლე, 2022, გვ. 74–75. სამოსის აღწერა, ასკილის შესახებ ვარაუდი და ფრესკის განახლება. ბმული თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში გამოცემის წარდგენის გვერდზე.
- 2. მ. დიდებულიძე. „ყინწვისი“. მართლმადიდებლური ენციკლოპედია, ტ. 33, გვ. 571–576; ონლაინ, 2018. მინაშენის მოხატულობის დათარიღება და ცნობები 1751 წლის შემწირველზე.
- 3. გიორგი ხუროშვილი. „ზაზა ფანასკერტელი-ციციშვილი“, 2024, ნაწილები 1–2. ბიოგრაფია, იოანე ოქროპირის ტექსტებზე მუშაობა, ვახტანგის მინაწერი და გამოცემები.
- 4. თამარ აბულაძე. „ზაზა ფანასკერტელი-ციციშვილი“. ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრი, თარიღის გარეშე. კონსტანტინე II-ის სამსახური და ყინწვისში ჩატარებული სამუშაოები.
- 5. თამარ აბულაძე და ლიანა სამყურაშვილი, რედ. „სამედიცინო და ვეტერინარული ხელნაწერები საქართველოსა და უცხოეთის სიძველეთსაცავებში“. თბილისი, 2022, გვ. 34–35, 104. ხელნაწერი Q 877, მისი შედგენილობა, დათარიღება და მუზეუმში შესვლა.

