ერთი თაღი ბესლეთზე
ბესლეთის ხიდი სოხუმის მახლობლად, XI–XII საუკუნეები. რას გვიამბობს ქვის თაღი და ქართული სავედრებელი წარწერა შუა საუკუნეების გადასასვლელზე.

ბესლეთის ხიდზე წარწერა გვერდიდან, თაღის დასავლეთ კიდეზე უნდა ვეძებოთ. იქ, სადაც თლილი ქვები მდინარეზე გადებული მალის მოხაზულობას ქმნის, ქვის ოსტატმა ასომთავრულით ერთი სტრიქონი ამოკვეთა. ის სრულად არ შემონახულა. ხიდი მშენებელთა ოსტატობაზე მოგვითხრობს, შემორჩენილი სიტყვები კი — ადამიანებზე, რომლებმაც გადასასვლელზე ლოცვის დატოვება საჭიროდ მიიჩნიეს. [1, 2]
სოხუმის მახლობლად, მდინარე ბესლეთზე, ერთი ქვის თაღი ააგეს. ქართულ ენციკლოპედიაში მოყვანილი აზომვების მიხედვით, ხიდის სრული სიგრძე 35 მეტრია, მისი მალის სიგრძე კი — 13,3 მეტრი. ხიდი კირქვის ფილებითა და დუღაბით ააგეს. მოპირკეთებაში, თლილი ქვის რიგებს შორის, ალაგ-ალაგ ბრტყელი აგურის შრეებია დატანებული. შემაღლებულ სავალ ნაწილთან ორივე მხრიდან მიწაყრილები მიდის. ეს დეტალები გვერდიდან უკეთ ჩანს: კალაპოტს ერთი თაღი გასდევს, ნაპირებთან კი მას გრძელი მისასვლელები ებმის. [2]
ასეთ გადაწყვეტას პრაქტიკული უპირატესობა ჰქონდა: მდინარის კალაპოტში შუალედური საყრდენი არ იყო საჭირო. მშენებლებმა დატვირთვა ორ ბურჯზე გადაიტანეს. თუმცა მხოლოდ ხიდის აგებულებით ვერ აღვადგენთ მთელ გზას, რომელიც ამ გადასასვლელზე გადიოდა. ძეგლთა კატალოგში გამოთქმულია ვარაუდი, რომ ეს მნიშვნელოვანი სავაჭრო გზა იყო. ხიდი მოწმობს, რომ აქ მდინარეზე მყარი გადასასვლელი მოაწყვეს; გზის რუკაზე დასატანად და მისი ბოლო პუნქტების დასასახელებლად სხვა მოწმობებიც დაგვჭირდებოდა. [2, 3]
წარწერის წაკითხვას სხვა მიდგომა სჭირდება. ქართული ეპიგრაფიკის კორპუსში ლია ახალაძე ცალ-ცალკე გვიჩვენებს შემორჩენილ ასოებსა და ტექსტის წაკითხვას, სადაც შემოკლებები გაშლილია და დაკარგული ადგილების აღდგენაა შემოთავაზებული. დასაწყისში ქრისტესადმი მიმართვა იკითხება, რომელსაც სავედრებელი მოსდევს. შემორჩენილსა და აღდგენილს შორის განსხვავება გადამწყვეტია, როცა საქმე მეფის სახელს ეხება. ძეგლთა კატალოგის თანახმად, წარწერაში მეფე ბაგრატია მოხსენიებული, კორპუსის ტრანსკრიფციაში კი სახელი არ იკითხება. ახალაძე შესაძლო მეფეებად ბაგრატ III-ს, გიორგი I-სა და ბაგრატ IV-ს განიხილავს და ასოთა მოხაზულობის მიხედვით წარწერას XI საუკუნით ათარიღებს. არცერთი ვარიანტი თავისთავად არ ადგენს, ვისი დაკვეთით ააგეს ხიდი. [1, 3]
ხიდი თამარის სახელითაც არის ცნობილი. ეს სახელიც მნიშვნელოვანია: ძეგლს ასე იცნობენ და ეძებენ. სახელის წარმოშობა და ხიდის აგების დრო ცალკე საკითხებია. ენციკლოპედია ნაგებობას XI–XII საუკუნეებით ათარიღებს; წარწერისათვის კი წყაროებში უფრო ვიწრო, ერთმანეთისგან განსხვავებული დათარიღებებია მოცემული. ხიდის სახელწოდებიდან ვერ დავასკვნით, რომ იგი თამარის დროს ან მისი ბრძანებით ააგეს. [1, 2, 3]
ბესლეთის ხიდის ისტორიული ღირებულება ისაა, რომ ის ორი სახის მოწმობას ინახავს. ქვის წყობითა და აზომვებით შეგვიძლია გავიგოთ, როგორ გადაწყვიტეს მშენებლებმა მდინარეზე გადასვლის ამოცანა. ქვაზე ამოკვეთილი სტრიქონი გვიჩვენებს, რომ ქართული სავედრებელი წარწერა შეიძლებოდა იმ ნაგებობაზეც ყოფილიყო, რომლითაც მგზავრები სარგებლობდნენ. ვინ შეუკვეთა ხიდი, კვლავ ღია კითხვაა. თაღი და სტრიქონი მაინც გვანახებს შუა საუკუნეების ცხოვრების იმ მხარეს, რომელიც იშვიათად ხვდება მატიანეში: როგორ გადადიოდნენ ადამიანები მდინარეზე და რა სიტყვებს ტოვებდნენ გზად. [1, 2]
წყაროები და დამატებითი ლიტერატურა
- 1. ლია ახალაძე (რედ.). „ბესლეთის ხიდის წარწერა“. ქართული ეპიგრაფიკის კორპუსი, № ECG452, © 2025. თაღის დასავლეთი კიდე, ასომთავრული, ტრანსკრიფცია, პალეოგრაფიული დათარიღება და მეფის ვინაობის ვარიანტები.
- 2. გ. უშვერიძე, ი. ციციშვილი. „ბესლეთი“. ქართული ენციკლოპედია, საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია; სტატიის გამოქვეყნების წელი მითითებული არ არის. არქიტექტურული აღწერა, აზომვები, XI–XII საუკუნეებით დათარიღება და ფოტო.
- 3. აფხაზეთის განათლებისა და კულტურის სამინისტრო. Bridge in Besleti village, ძეგლის აღწერა; გამოქვეყნების თარიღი მითითებული არ არის. ისტორიულ-არქიტექტურული აღწერა: თამარის სახელი, ბაგრატის სახელის წაკითხვა და ვარაუდი სავაჭრო გზის შესახებ.


