განძის კარი: რკინა გელათში
XI–XII საუკუნეები. რას გვიამბობს არაბული წარწერა და სომხური ქრონიკა გელათში დაცულ რკინის კარის ფრთაზე.

გელათის სამხრეთ კარიბჭის ნაგებობაში რკინის კარის ერთი ფრთაა შემორჩენილი. მისი ყველაზე მნიშვნელოვანი დეტალი არაბული წარწერაა. მასში მოხსენიებულნი არიან ემირი, სამუშაოების გამგე და მჭედელი. მათ შორის ქართველი მეფე არ სახელდება: ფრთა მონასტერში მოხვედრამდე დიდი ხნით ადრე დაამზადეს. იმის გასაგებად, თუ როგორ აღმოჩნდა ქალაქის კარიბჭის ნაწილი გელათში, საჭიროა როგორც თავად ნივთის, ისე იმ ქალაქის განადგურების ამბის შესწავლა, რომლისთვისაც კარი შექმნეს.
წარწერაში სამუშაო ჰიჯრის 455 წლით თარიღდება, რომელსაც იოსტ გიპერტი სამეცნიერო გამოცემაში 1063 წელს შეუსაბამებს. კარი შადადიანთა დინასტიის ემირ შავურ იბნ ალ-ფადლის ბრძანებით დაამზადეს. სამუშაოს აბუ ალ-ფარაჯ მუჰამად იბნ აბდალაჰი ხელმძღვანელობდა, კარი კი მჭედელმა იბრაჰიმ იბნ უსმანმა დაამზადა. წარწერამ ქალაქის ნაგებობის ისტორიისათვის იშვიათი დეტალი შემოგვინახა: მმართველის სახელის გვერდით იმ ადამიანთა სახელებიცაა, ვინც სამუშაოს უძღვებოდა და ასრულებდა. [1]
შემდეგი ეპიზოდი XII საუკუნეს ეკუთვნის. 1139 წელს განძა, რომელსაც სომეხი ისტორიკოსი კირაკოს განძაკეცი განძაკს უწოდებს, მიწისძვრამ დაანგრია. კირაკოსი XIII საუკუნეში წერდა, მოვლენიდან რამდენიმე თაობის შემდეგ. მისი თხრობა დანგრეული შენობებითა და დაღუპული ქალაქელებით იწყება. შემდეგ ჩნდება საქართველოს მეფე დემეტრე I: ის დაზარალებულ ქალაქში მივიდა და ნადავლი, მათ შორის ქალაქის კარი, წაიღო. ისტორიკოსი ივანე ჯავახიშვილი ლაშქრობას 1138–1139 წლებით ათარიღებდა. წყაროებით მოვლენათა თანმიმდევრობა დგინდება, თუმცა უცნობია, როგორ გადაიტანეს მძიმე ფრთები ან რომელ დღეს მიიტანეს გელათში. [1–3]
გელათში კარის ფრთა სრულიად სხვა გარემოში აღმოჩნდა. განძაში ის ქალაქის შესასვლელის ნაწილი იყო, მონასტერში კი ლაშქრობას ახსენებდა მნახველს. არაბული წარწერა რკინაზე დარჩა და თავდაპირველ შეკვეთას შემოუნახა ხსოვნა. სხვა მოწმობაც არსებობდა: 1848 წელს მკვლევარმა მარი-ფელისიტე ბროსემ კარიბჭის ნაგებობაში ჯერ კიდევ ნახა კედლის ქართული წარწერის ნაშთები და ისინი დემეტრეს ლაშქრობასა და კარის გადმოტანას დაუკავშირა. წარწერა დაკარგულია და მისი შემოწმება ისე ვერ ხერხდება, როგორც რკინაზე შემორჩენილი ტექსტისა. [1, 4]
დროთა განმავლობაში კარის წარმომავლობის ამბავი შეიცვალა. XVIII საუკუნეში ვახუშტი ბაგრატიონმა ჩაიწერა ვერსია, რომლის თანახმადაც რკინის კარი დავით აღმაშენებელმა დერბენტიდან მოიტანა. ეს გვიჩვენებს, როგორ ხსნიდნენ ძეგლის წარმომავლობას საუკუნეების შემდეგ. უფრო წონადია ორი სხვა მოწმობის თანხვედრა: არაბული წარწერა განძის მმართველ ემირს ასახელებს, კირაკოსი კი ქალაქის კარის გატანას პირდაპირ დემეტრეს უკავშირებს. გამოქვეყნებულ წაკითხვაში თვით ქალაქის სახელი არ ჩანს; წარმომავლობა მოწმობათა შეჯერებით დგინდება. [1, 2]
კარის ფრთის ამბავს ორი სახის წყარო ინახავს. ქრონიკაში მიწისძვრა, ადამიანთა დაღუპვა და ლაშქრობაა აღწერილი, რკინაზე კი ემირის შეკვეთა და მჭედლის ნამუშევარია აღბეჭდილი. მათი შეჯერებით ჩანს, როგორ შეიცვალა ერთი ნივთის დანიშნულება და ადგილი ისე, რომ იმ ქალაქის მოწმობად დარჩა, საიდანაც ის წაიღეს.
წყაროები და დამატებითი ლიტერატურა
- 1. იოსტ გიპერტი. The Gate of Ganja, 2023, გვ. 571–578. წარწერის წაკითხვა, კარის გადატანის გარემოებები და ფოტო (სურ. 2).
- 2. კირაკოს განძაკეცი. სომხეთის ისტორია, XIII ს., თ. 10. რობერტ ბედროსიანის ინგლისური თარგმანი, 1986.
- 3. ივანე ჯავახიშვილი. ქართველი ერის ისტორია, წიგნი II, ნაწილი დემეტრე I-ზე; თხზულებათა გამოცემა, 1983, ქართული ამონარიდი.
- 4. ლარა ფრენტროპი. Gelati Monastery. კურტოს ხელოვნების ინსტიტუტი, უთარიღო. სამხრეთი კარიბჭე და ფოტოგალერეა. მითითებულია 1062 წელი; გამოყენებულია წარწერის გამოცემა [1]: ჰიჯრის 455 წელი, დაახლოებით 1063.

