ვარძია: როგორ ცხოვრობდა და იცავდა თავს კლდეში ნაკვეთი მონასტერი
კლდის თავშესაფრები, წყალსადენი, აფთიაქი, მარნები და თამარის ფრესკა. დიდი სამონასტრო კომპლექსი მტკვრის ხეობის თავზე.

მტკვრის ხეობის თავზე, სამხრეთ საქართველოს მკაცრ ფერდობებზე, გამოქვაბულების ღიობები იარუსებად არის განლაგებული. შორიდან ვარძია მთის ნაწილად მოჩანს. ქვის ფასადს მიღმა კი ადამიანთა უზარმაზარი შრომის შედეგი იმალება — ტაძრები, საცხოვრებელი სათავსები, გასასვლელები, მარნები და წყალმომარაგების სისტემა.
ვარძიას ხშირად გამოქვაბულთა ქალაქს უწოდებენ. უფრო ზუსტია, თუ მას დიდ სამეფო მონასტრად განვიხილავთ, სადაც სულიერ ცხოვრებასთან ერთად მეურნეობასაც უძღვებოდნენ და უსაფრთხოებაზეც ზრუნავდნენ. ამ ძეგლის გასაგებად მის სახელგანთქმულ ფასადს მიღმა უნდა გავიხედოთ.
გიორგი III-ის ჩანაფიქრი და თამარის ეპოქა
მშენებლობა XII საუკუნეში გიორგი III-ის დროს დაიწყო და მისი ასულის, მეფე თამარის, დროს გაგრძელდა. კომპლექსი თანდათან ფართოვდებოდა. ახალ სათავსებს კვეთდნენ, გასასვლელებით აკავშირებდნენ და მრავალრიცხოვანი სამონასტრო საძმოს ცხოვრების პირობებს ქმნიდნენ. ეს საქართველოს ოქროს ხანის კლდეში ნაკვეთი ხუროთმოძღვრების ერთ-ერთი გამორჩეული ძეგლია.

ხეობიდან დანახული ვარძია ჩანაფიქრის მასშტაბს გვაგრძნობინებს. მშენებლებს უშუალოდ კლდის მასივში უხდებოდათ მუშაობა. სივრცეს ქვის მოცილებით ქმნიდნენ, სათავსების განლაგებას კი რელიეფი და ქანის თვისებები განსაზღვრავდა.
როგორ იცავდა თავს ვარძია
კომპლექსში იყო თავდაცვითი ნაგებობები, საგანგებო თავშესაფრები და საიდუმლო სათავსები. მის დაცვას ხელს უწყობდა ძნელად მისადგომ კლდოვან მასივში მდებარეობაც.
ვარძიის მოწყობა ამგვარი მდებარეობის უპირატესობებზე გვიამბობს. ციცაბო მისადგომები მოძრაობას ართულებდა, ვიწრო გასასვლელებში კი ერთდროულად მხოლოდ მცირერიცხოვან ჯგუფს შეეძლო მოქმედება. მცირე სივრცეში თავდამსხმელებს რიცხობრივი უპირატესობის გამოყენება უჭირდათ. ეს რელიეფის შესაძლებლობებს ხსნის. დოკუმენტურად დადასტურებული იერიშის აღწერა ცალკე მტკიცებულებას მოითხოვდა.

კლდე თავშესაფარს იძლეოდა, თუმცა მონასტერს ხელშეუხებელს ვერ ხდიდა. ხანგრძლივი წინააღმდეგობისთვის წყალი, მარაგი, დაცული შესასვლელები და გარედან დახმარება იყო საჭირო. ამიტომ ვარძიის თავდაცვითი შესაძლებლობები მის სამეურნეო მოწყობასთან ერთად უნდა განვიხილოთ.
წყალი მთის შიგნით
მონასტერს დაახლოებით 3,5 კილომეტრის სიგრძის წყალსადენი ემსახურებოდა, რომელიც კლდეში ნაკვეთ გვირაბში გადიოდა. კომპლექსის სიღრმეში, მთავარი ტაძრის დასავლეთით, ბუნებრივი წყარო იყო. წყალი ყოველდღიურად სჭირდებოდათ. საფრთხის დროს მასზე წვდომა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი ხდებოდა.
მხოლოდ წყალმომარაგების არსებობით ვერ გამოვითვლით, რამდენ ადამიანს და რამდენ ხანს შეეძლო ალყისთვის გაძლება. ის გვიჩვენებს, რამდენად დიდი ყურადღება დაუთმეს მშენებლებმა მონასტრის მომარაგებას.
სენაკები, სათავსები და მწიგნობრობა
საცხოვრებელი სათავსები მცირე ჯგუფებად იყო მოწყობილი, გასასვლელებითა და საკუჭნაოებით. კედლებში საწოლების, ჭურჭლის, წიგნებისა და სანათებისთვის ნიშებს კვეთდნენ. შემორჩენილია ქვის სკამები და კერები. ამ დეტალებით სამეფო მონასტრის დიდებულების მიღმა მისი მკვიდრების ყოველდღიურობასაც ვხედავთ.

ვარძია მწიგნობრობის კერაც იყო. მას უკავშირდება შუა საუკუნეების ხელნაწერები და იოანე შავთელის შემოქმედება. აქ ინახავდნენ ღვთისმსახურებისა და სულიერი განათლებისთვის საჭირო ტექსტებს.
რა ვიცით აფთიაქის შესახებ
„ქართული ენციკლოპედია“ ვარძიის მუზეუმ-ნაკრძალის აღწერაში კომპლექსის სათავსებს შორის აფთიაქსაც ახსენებს. ეს მიღებული ატრიბუციის მნიშვნელოვანი მოწმობაა. მოკლე ჩანაწერში მისი ზუსტი აღჭურვილობის, წამლების სახეობებისა და მკურნალობის მოწყობის შესახებ დეტალები მოცემული არ არის.

ამიტომ სამკურნალო მცენარეებით, ჭურჭლითა და მონასტრის მსახურით წარმოდგენილი სცენა მხატვრულად უნდა აღვიქვათ. ამ საფუძველზე ვარძიაში დიდი საავადმყოფოს არსებობის ან კონკრეტული რეცეპტების გამოყენების მტკიცება ნაადრევი იქნებოდა.
მარნები და ქვევრები
მეურნეობის მნიშვნელოვან ნაწილს წარმოადგენდა მარნები, სადაც ქვევრები იდგა. ეს დიდი თიხის ჭურჭელი ღვინისთვის იყო განკუთვნილი. მათი არსებობა მოწმობს, რომ მონასტერს მარაგის შესანახად მოწყობილი სათავსები ჰქონდა.

აკვარელით შესრულებულ რეკონსტრუქციაში ქვევრები იატაკშია ჩაფლული და ზედაპირზე ყელები და თავსახურები ჩანს. ნახატზე ჭურჭლის განლაგება პირობითია. იგი მარნის მოწყობის წარმოდგენაში გვეხმარება. კონკრეტული სათავსის გეგმას ცალკე უნდა გავეცნოთ.
თამარი ტაძრის კედელზე
ვარძიის სულიერ და მხატვრულ ცენტრად ღვთისმშობლის მიძინების ტაძარი იქცა. მის მოხატულობაში შემორჩენილია გიორგი III-ისა და თამარის გამოსახულებები. მეფე თამარს გვირგვინი და მდიდრული სამოსი აცვია. ხელში ტაძრის მოდელი უჭირავს, რაც მონასტრის შექმნაში მის მონაწილეობასა და მფარველობას გამოხატავს.

ფრესკა სახელმწიფოს ისტორიას ხელოვნების ისტორიასთან აკავშირებს. სამეფო ძალაუფლების შუა საუკუნეების სახე აქ საეკლესიო მხატვრობის ენით არის გადმოცემული.
მიწისძვრა და მონასტრის შემდგომი ისტორია
1283 წელს ძლიერმა მიწისძვრამ გამოქვაბულთა სათავსები, გვირაბები და წყალმომარაგების სისტემა დააზიანა. მოგვიანებით მონასტერი აღადგინეს. ამიტომ მის დღევანდელ სახეში მშენებლობის რამდენიმე პერიოდის კვალია შემორჩენილი.
XVI საუკუნეში მონასტერს ახალი განადგურება დაატყდა თავს. 1551 წელს იგი შაჰ თამაზ I-ის ლაშქარმა გაძარცვა. ომებმა და სტიქიურმა უბედურებებმა ვარძია შეცვალა, თუმცა შემორჩენილი სათავსები შუა საუკუნეების მონასტრის რთულ სამყაროს კვლავ გვაჩვენებს.
მის ისტორიას წვრილმანებშიც ვკითხულობთ — წიგნის ნიშაში, ქვევრის ყელში, გასასვლელის საფეხურებსა და ქვის გავლით მოყვანილ წყალში. თითოეული მათგანი გვიამბობს, რამდენი ცოდნა და შრომა სჭირდებოდა მთის შიგნით სიცოცხლის გაგრძელებას.
წყაროები და დამატებითი ლიტერატურა
- ქართული ენციკლოპედია. ვარძია, ხუროთმოძღვრება, წყალმომარაგება და მწიგნობრობა (ქართულად)
- ქართული ენციკლოპედია. ვარძიის ისტორიულ-არქიტექტურული მუზეუმ-ნაკრძალი, სათავსების ჩამონათვალი აფთიაქის ჩათვლით (ქართულად)
- საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა. ვარძიის სამონასტრო ანსამბლი (ქართულად)
- საქართველოს ტურიზმის ეროვნული ადმინისტრაცია. ვარძია (ინგლისურად)
- თამარის ფრესკა ვარძიიდან. აკვარელით გადახატვისთვის გამოყენებული ორიგინალის ფოტო


