GeorgianHistoryდამოუკიდებელი ისტორიული ჟურნალი
← ყველა მასალა

ლახტი საქართველოში: საბრძოლო იარაღი და ძალაუფლების სიმბოლო

ლახტი და გურზი, საბრძოლო თავები და საზეიმო ლახტები მამუკა წურწუმიას კვლევის მიხედვით.

აკვარელი: ლახტიანი ქართველი მხედარი დაჭრილ, განიარაღებულ მეომარს უყურებს. შორს ლაშქარი და მთები ჩანს.
აკვარელის ილუსტრაცია. სცენა, ფარები და დროშები მხატვრული ინტერპრეტაციაა.

შუა საუკუნეების მხედრის სახეს მახვილი და შუბი განსაზღვრავდა. დროთა განმავლობაში მათ გვერდით სულ უფრო მნიშვნელოვანი ადგილი დაიკავა ლახტმა — იარაღმა, რომლის ძალაც მძიმე დარტყმაში იყო. საქართველოში ის წყაროებში შედარებით იშვიათად მოხსენიებული საბრძოლო აღჭურვილობიდან შეიარაღებული მეომრის დამახასიათებელ ატრიბუტად და ძალაუფლების ნიშნად იქცა.

მამუკა წურწუმიას ნაშრომი „The Mace in Medieval Georgia“ საშუალებას გვაძლევს, ამ გზას წერილობითი მოწმობებით, გამოსახულებებითა და მუზეუმების კოლექციებში დაცული ნივთებით მივადევნოთ თვალი.

ლახტი და გურზი

ქართულ წყაროებში ორი ძირითადი სახელწოდება გვხვდება. ლახტი გამოშვერილი წიბოების მქონე იარაღია, გურზს კი მომრგვალებული თავი აქვს. ორივე ტერმინი სპარსულ საიარაღო ტრადიციას უკავშირდება.

ფორმის განსხვავებას პრაქტიკული მნიშვნელობა ჰქონდა. მომრგვალებული თავი ძლიერ დამამსხვრეველ დარტყმას აყენებდა, ლახტის წიბოები კი დარტყმის ძალას მცირე ფართობზე აკრებდა. ასეთ იარაღს ჯავშნით დაცული მოწინააღმდეგის მძიმედ დაშავებაც შეეძლო, თუმცა შედეგი დარტყმის სიძლიერეზე, მოხვედრის ადგილზე და ჯავშნის აგებულებაზე იყო დამოკიდებული.

იარაღის ნიმუშები ერთმანეთისგან თავის მოხაზულობით, წიბოების რაოდენობითა და ფორმით, სატარის ჩასამაგრებელი მილის სიგრძით და ტარის აგებულებით განსხვავდებოდა. სამუზეუმო ნივთები გვიჩვენებს, რამდენად მრავალფეროვანი იყო ეს იარაღი.

როგორ შეიცვალა მისი ადგილი ლაშქარში

XII საუკუნეში ლახტს ქართულ შეიარაღებაში ჯერ წამყვანი ადგილი არ ეკავა. წურწუმიას დაკვირვებით, ამ ხანის ლიტერატურასა და გამოსახულებებში იგი შედარებით იშვიათად გვხვდება. ძირითად იარაღად შუბი და მახვილი რჩებოდა.

მონღოლთა დაპყრობის შემდეგ ლახტის მნიშვნელობა გაიზარდა. ავტორი ამ ცვლილებას მონღოლური და ირანული სამხედრო გარემოს გავლენას უკავშირებს. იარაღი თანდათან გავრცელდა და არსებულ შეიარაღებას დაემატა.

XVI–XVII საუკუნეებისთვის ის მძიმედ შეიარაღებული ქართველი მეომრის აღჭურვილობის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ნაწილად იქცა. ბრძოლების ლიტერატურულ აღწერებში დამახასიათებელი თანმიმდევრობა ჩანს: ბრძოლა შუბებით იწყებოდა, ხმლებით გრძელდებოდა, შემდეგ კი მეომრები ერთმანეთს ლახტებით ურტყამდნენ.

ეს თხრობები თითოეული ბრძოლის ზუსტ ჩანაწერად ვერ გამოდგება, მაგრამ გვიჩვენებს, როგორ ხედავდნენ თანამედროვეები ამ იარაღის ადგილს ახლო ბრძოლაში.

ქართული ნიმუშები და მეზობელი ტრადიციები

საქართველოს მუზეუმებში დაცულია როგორც ადგილობრივი და უცხოური ლახტები, ისე მეზობელი საიარაღო სკოლების გავლენით დამზადებული ნიმუშები. წურწუმია მათ ბიზანტიური, მონღოლური, ირანული და ოსმალური ტრადიციების კონტექსტში განიხილავს.

საქართველოს მუზეუმში დაცული ნივთი აუცილებლად საქართველოში დამზადებული არ არის. თითოეული ნიმუშის წარმომავლობა ცალკე კვლევას მოითხოვს.

გამორჩეულია აჟურული წიბოების მქონე ქართული ლახტები. მათ თავებზე წაგრძელებული ჭრილებია, ზოგიერთზე კი ჯვრის ფორმის მცირე ამონაჭრებიც გვხვდება. ლითონის რთული დამუშავება იარაღს ცნობად იერს აძლევდა და ოსტატთა მაღალ უნარზე მეტყველებდა.

მათ გვერდით უფრო მარტივი ფორმებიც შემორჩა: შვერილებიანი მრგვალი თავები, მაღალი კუთხოვანი წიბოების მქონე ლახტები და დაბალწიბოებიანი მცირე ნიმუშები. დაზიანება, კოროზია და დაკარგული ტარები დღეს ამ ნივთების ისტორიის ნაწილია.

სარტყელთან და უნაგირთან

ლახტს ისე ატარებდნენ, რომ ბრძოლაში სწრაფად ამოეღოთ. ქართული წერილობითი წყაროები და გამოსახულებები მოწმობს იარაღის სარტყელში გაყრას. ტარების ამ ხერხს წურწუმიას მიერ განხილულ მეომართა გამოსახულებებზეც ვხედავთ.

ცნობილია ლახტის უნაგირზე მიმაგრებაც. ეს ხერხი XIV საუკუნის მიწურულის წალენჯიხის წმინდა გიორგის ფრესკაზე ჩანს. ავტორი მნიშვნელოვან დეტალს აღნიშნავს. მოხატულობა ბერძენმა მხატვარმა მანუელ ევგენიკოსმა შეასრულა, ამიტომ გამოსახული ხერხი შეიძლება ბიზანტიურ პრაქტიკას ასახავდეს.

ასეთი დეტალებით სამუზეუმო ნივთის ყოველდღიური დანიშნულება უფრო ცხადი ხდება. ვიგებთ, როგორ გადაჰქონდათ იარაღი, სად ინახავდნენ და რა მოძრაობით იღებდნენ ხელში.

ძალაუფლების ნიშანი

ლახტს ბრძოლაშიც იყენებდნენ და მფლობელის მდგომარეობის, ბრძანების გაცემისა და თემის წარმომადგენლობის უფლების გამოსახატავადაც.

სვანეთში ლახტი მახვშის, თემის მეთაურის, ძალაუფლების ნიშანი იყო სამხედრო ლაშქრობებისა და სათემო შეკრებების დროს. მესტიის მუზეუმში შემორჩა შეღებილი ხის ლახტი, რომელიც ლითონის იარაღის ფორმას იმეორებს. წურწუმიას ვარაუდით, მას რიტუალური ან საზეიმო დანიშნულება ჰქონდა.

მდგომარეობის სხვა აღმნიშვნელი ნიმუშები მდიდრული გაფორმებით გამოირჩევა. გვხვდება მოოქროვება, გრავირება, აჟურული ნაკეთობა და მორთული ტარები. მკვლევარი რამდენიმე ასეთ ნივთს პირდაპირ ძალაუფლების არასაბრძოლო სიმბოლოებს მიაკუთვნებს.

მორთულობა თავისთავად ლახტს საზეიმო ნივთად არ აქცევს. გაფორმებულ იარაღს საბრძოლო თვისებებიც შეიძლებოდა შეენარჩუნებინა. დანიშნულება ნიშნების ერთობლიობით უნდა განისაზღვროს.

საქართველოს ისტორიაში ლახტი დარტყმის ძალას მფლობელის ავტორიტეტთან აერთიანებდა. ბრძოლის ველზე იგი ახლო შეტაკების იარაღი იყო, საზეიმო გარემოში კი — თვალსაჩინო ნიშანი იმისა, რომ მფლობელს ხალხის გაძღოლის უფლება ჰქონდა.

ლახტების აკვარელის ტაბულა: მაღალი ფრთები და გრძელი მასრები
მაღალი ფრთები და გრძელი მასრებისურ. 2, გვ. 89. პირველი სამი ნიმუში ქართულ კოლექციებში დაცული ოსმალური ნაკეთობებია.
ლახტების აკვარელის ტაბულა: ლახტები გრძელი მასრებით
ლახტები გრძელი მასრებითსურ. 3, გვ. 90.
ლახტების აკვარელის ტაბულა: ლახტები საშუალო სიგრძის მასრებით
ლახტები საშუალო სიგრძის მასრებითსურ. 4, გვ. 91–92.
ლახტების აკვარელის ტაბულა: ლახტები მოკლე მასრებით
ლახტები მოკლე მასრებითსურ. 5, გვ. 93.
ლახტების აკვარელის ტაბულა: აჟურული ფრთები
აჟურული ფრთებისურ. 6, გვ. 94. ქართული ნიმუშები აჟურული თავებით.
ლახტების აკვარელის ტაბულა: დაბალი ფრთები
დაბალი ფრთებისურ. 8, გვ. 96. ნიმუშებს შორისაა საზეიმო ლახტი № 2.
ლახტების აკვარელის ტაბულა: მომრგვალებული თავები
მომრგვალებული თავებისურ. 9, გვ. 97. ნიმუში № 4 წყაროში მოცემული ნახატის მიხედვითაა გადმოცემული.
ლახტების აკვარელის ტაბულა: მომრგვალებული და საზეიმო ლახტები
მომრგვალებული და საზეიმო ლახტებისურ. 10, გვ. 98. ნიმუშები № 3 და № 4 ძალაუფლების სიმბოლოებად განიხილება.

იარაღი და ძალაუფლება

XIII–XIV საუკუნეების ქართველი აზნაური: ცხენოსანი მშვილდოსანი უნაგირზე ჩამოკიდებული ლახტით, საქართველოს ბორცვებისა და მთების ფონზე
ქართველი აზნაური, XIII–XIV საუკუნეების ცხენოსანი მეომარი. გიორგი წიკლაურის ილუსტრაციის მოტივებზე. გადახატულია აკვარელის სტილში, საქართველოს ბუნების ფონზე. თარიღი ორიგინალი ილუსტრაციის წარწერას ეყრდნობა. დეტალები მხატვრულადაა ინტერპრეტირებული.
XV საუკუნის ქართველი აზნაური ცხენზე, ლახტით, საქართველოს ბორცვებისა და შორეული მთების ფონზე
ქართველი აზნაური, XV საუკუნის ცხენოსანი მეომარი. გიორგი წიკლაურის ნამუშევრის მოტივებზე. გადახატულია აკვარელის სტილში. აღჭურვილობის დეტალები მხატვრული ინტერპრეტაციაა.
აკვარელი: დედოფალი და შეიარაღებული დიდებული საზეიმო ლახტით ქართულ ტაძარში, სრული ტანით
ლახტი, როგორც ძალაუფლების სიმბოლო. წარმოსახვითი სცენა ქართულ ტაძარში. აკვარელი მოწოდებული ესკიზის მიხედვით. ნახატზე კონკრეტული, წყაროებით დადასტურებული ცერემონია არ არის გამოსახული.

მამუკა წურწუმიას კვლევა

Mamuka Tsurtsumia. The Mace in Medieval Georgia. Acta Militaria Mediaevalia XIV (2018), გვ. 87–114. სრული ტექსტი ინგლისურად · 28 გვერდი · PDF, 8,3 მბ.

წყაროები და დამატებითი ლიტერატურა

ამ კრებულში · თქვენ კითხულობთ 2 / 5

ლაშქარი, იარაღი და ბრძოლები

კრებულის გახსნა