თამარ მეფის ეპოქის ქართველ მეომართა შეიარაღება
ქვეითი მეომარი და ორი მხედარი GeorgianHistory-ის სამ აკვარელზე.
რუსთაველის პოემაში ავთანდილი საუბარს ამთავრებს და ცხენს აჩქარებს — „ცხენი გაქუსლა დეზითა“. ეს მოძრაობა ნახევარ ტაეპში ეტევა. დეზი აქ მკითხველისთვის ნაცნობი ნივთია. კედლის მხატვრობასა და ჭედურ ხატებზე სხვა დეტალები უფრო თვალსაჩინოა — მკერდზე განლაგებული ფირფიტები, ფარის მოხაზულობა და უნაგირის მაღალი კეხი. ეს ცნობები გვიადვილებს იმის წარმოდგენას, თუ როგორ გამოიყურებოდა საქართველოს სამეფოს მეომართა შეიარაღება XII–XIII საუკუნეების მიჯნაზე. „ვეფხისტყაოსანი“, 214-ე სტროფი · კვლევა ქართული სამხედრო აღჭურვილობის შესახებ
სამ აკვარელზე სხვადასხვა წყაროს მიხედვით შედგენილი აღჭურვილობაა გამოსახული. ერთმანეთს შევადაროთ ქვეითი მეომარი და ორი მხედარი. თითოეულ გამოსახულებაზე ჩანს, სხეულის რა ნაწილს ფარავს ფარი, როგორ ზის აბჯარი და რა ემატება მეომრის აღჭურვილობას ცხენზე ამხედრებისას.
ქვეითი მეომარი მრგვალი ფარით
მეომრის მკერდს ვიწრო ფირფიტების რიგები ფარავს. მათ ქვემოდან ჯაჭვის პერანგის მოქნილი სახელოები და კალთა მოჩანს. მამუკა წურწუმია მსგავს ფირფიტებს სვანეთის ფარის თემის XII საუკუნის საწინამძღვრო ჯვარზე გამოყოფს. კიდევ ერთი მაგალითია წმინდა თეოდორეს აბჯარი დავითგარეჯის მონასტრის XIII საუკუნის მოხატულობაზე. ამ გამოსახულებებზე ფირფიტოვანი აბჯრის აგებულება იკითხება. აკვარელზე სამოსის თარგი, ფეხის სახვევები და ქამარზე დაკიდებული ქისა პირობითადაა გადმოცემული. წურწუმია ლამელარული აბჯრის შესახებ, გვ. 79 და სურ. 19
მრგვალი ფარის ამობურცული შუაგულიდან, უმბონიდან, ლითონის ზოლები სხივებივით იშლება. მსგავსი სწორი ზოლები ჩანს ტიმოთესუბნის ტაძრის დასავლეთ ნაწილის XIII საუკუნის დასაწყისის მოხატულობაზე. ამ აკვარელზე მრგვალი ფარი, შუბი და ქარქაშიანი ხმალი კარგად აღჭურვილი ქვეითი მეომრის სახეს ქმნის. წურწუმია ფარების შესახებ, გვ. 255 და სურ. 4, პანელი „й“
მხედარი ნუშისებრი ფარით
უნაგირში მჯდომ მხედარს გრძელი ფარის ქვედა წვერი ბარძაყამდე სწვდება. ნუშისებრი ფარები ჩანს ქართულ ხატებზე, კედლის მხატვრობასა და ხელნაწერთა მინიატიურებში. მეორე აკვარელზე მხედარი გვერდიდან ჩანს და კარგად იკითხება, როგორ ფარავს ფარი მის სხეულს. აქ ცხენის აღკაზმულობაც ჩანს. სადავეები ლაგამს უერთდება, მხედრის ფეხი კი უზანგს ეყრდნობა. წურწუმია მხედრის აღჭურვილობის შესახებ, გვ. 99–101
მძიმედ აღჭურვილი მხედარი და ცხენის დაცვა
მესამე აკვარელზე აბჯარი მხედრის ხელებსა და ფეხებსაც ფარავს. ცხენს საშუბლე, კისრისა და მკერდის ფირფიტოვანი დაცვა და ტანზე გადაფარებული ჯაჭვის საფარი აქვს. საქართველოში ცხენის აბჯრის გამოყენებას შუა საუკუნეების წერილობითი ცნობები ადასტურებს. კისრის ფირფიტოვანი დაცვის შედარება შეიძლება ნიკორწმინდის უფრო ადრეულ რელიეფებთან და ადიშის მოხატულობასთან. ამ ეპოქის ქართული ცხენის აბჯარი სრული სახით არ შემონახულა, ამიტომ აკვარელზე საშუბლის, სამკერდისა და ჯაჭვის საფრის შეთავსება პირობითია. წურწუმია ცხენის აბჯრის შესახებ · ნიკორწმინდა და ადიში, სურ. 2.3–2.5
წურწუმიას შეფასებით, ქართულ ცხენოსან ჯარში ყველაზე კარგად აღჭურვილი დიდებულები და აზნაურები იყვნენ. აღჭურვილობის ცალკეულ დეტალებს სხვადასხვა წყარო გვიჩვენებს. მოხატულობაზე ფარის მოხაზულობა ჩანს, პოემაში დეზია ნახსენები, რელიეფზე კი ცხენის კისრის ფირფიტები იკითხება. აკვარელები ამ დეტალებს ერთად გვიჩვენებს, წარწერები კი იმასაც გვაგებინებს, სად იწყება პირობითი აღდგენა. წურწუმია ქართული ლაშქრის შემადგენლობის შესახებ, გვ. 127–128
წყაროები და მასალები
- შოთა რუსთაველი, „ვეფხისტყაოსანი“, 214-ე სტროფი TITUS-ის ნუმერაციით
- მამუკა წურწუმია, ფირფიტოვანი აბჯრის განვითარება საქართველოსა და ბიზანტიაში, 2011, გვ. 79–80 და სურ. 19
- მამუკა წურწუმია, ლითონით გამაგრებული შუა საუკუნეების ფარების განვითარება, გვ. 255 და სურ. 4, პანელი „й“
- მამუკა წურწუმია, Couched Lance and Mounted Shock Combat in the East: The Georgian Experience, 2014, გვ. 99–101
- მამუკა წურწუმია, „ცხენის აბჯარი შუა საუკუნეების საქართველოში“, გვ. 81–100
- მამუკა წურწუმია, Georgian Military Equipment – Between Art and Reality, 2025, გვ. 55–57 და სურ. 2.3–2.5
- მამუკა წურწუმია, შუა საუკუნეების ქართული ლაშქრის სოციალური შემადგენლობა და კომპლექტაცია, 2013, გვ. 127–128

