GeorgianHistoryდამოუკიდებელი ისტორიული ჟურნალი
← ყველა მასალა

ლოცვები და სახელები ქართველ მეომართა იარაღზე

ვაველის მუზარადზე ამოკვეთილი ლოცვიდან ერეკლე II-ის თოფზე ჯვრისადმი მიმართვამდე.

აკვარელზე გამოსახულია მუზარადიანი და აბჯრიანი მხედარი მრგვალი ფარითა და მახვილით.
მხედარი. აკვარელი არტურ კლიმკოს თანამედროვე ილუსტრაციის მიხედვით. გამოგზავნილ ნიმუშს ახლავს ტომაშ კაპუშჩინსკის ტექსტი.

კრაკოვში, ვაველის სასახლეში დაცული ძველი მუზარადის თხემზე ქართველი მეომრის სახელი შემორჩა. იგი მოკლე ლოცვის ბოლოს წერია. მუზარადის პატრონი ღმერთსა და წმინდა გიორგის გამარჯვებას სთხოვდა. შემორჩენილია ქრისტეს ჯვრისადმი მიმართვით შემკული იარაღიც. ეს ნივთები მოწმობს ტრადიციას, რომლის თანახმადაც წარწერა პირად იარაღს რელიგიურ მნიშვნელობას ანიჭებდა.

ლოცვა მუზარადის თხემზე

მამუკა წურწუმია ვაველის მუზარადის ფოლადის კორპუსს XIV საუკუნით ათარიღებს. რამდენიმე საუკუნის შემდეგ თხემის როზეტზე ქართული წარწერა ამოკვეთეს. პალეოგრაფმა ვალერი სილოგავამ წარწერა წაიკითხა და XVII საუკუნეს მიაკუთვნა. [1, 2]

წარწერა ასე იკითხება: „ღმერთო და მხნეო მხედარო, დიდო წმინდ(ა)ო გიორგიო, გ(ა)უმარჯვე ჩიჯ(ა)ვაძეს საზვ(ე)რელს.“ წმინდანი მხედრად იხსენიება, ხოლო ის, ვისთვისაც გამარჯვებას ითხოვენ, სახელითა და გვარითაა მოხსენიებული.

ჩიჯავაძეები იმერეთის დიდგვაროვნები იყვნენ. წყაროებში XVII საუკუნეში მცხოვრები ორი საზვერელი იხსენიება. ჯერჯერობით გაურკვეველია, რომელ მათგანს ეკუთვნოდა მუზარადი.

ვაველის მუზარადის ლითონის როზეტი ახლო ხედით. ცენტრალური ხვრელის გარშემო ამოკვეთილია ქართული ნიშნები, კიდეზე კი ჩანს სამყურას ფორმის ჭრილები და მოქლონები.
ვაველის მუზარადის როზეტი XVII საუკუნის ქართული ლოცვით საზვერელ ჩიჯავაძის გამარჯვებისთვის. აკვარელი სტ. მიხტას ფოტოს მიხედვით. წარწერის ზოგიერთი შტრიხი პირობითადაა გადმოცემული.

ვის მიმართავდნენ იარაღზე ამოკვეთილი წარწერებით

XVIII საუკუნეში ერეკლე II-ის კაჟიან თოფზე ჯვრისადმი მიმართვა ამოკვეთეს. ქართული წარწერების კორპუსში ის № 87-ითაა შეტანილი. [3]

ქ. ირაკლის სიქადული საძლეველო მტერთა ჯვარო ქრისტესო

ჩიჯავაძის მუზარადზე მომავალი გამარჯვებისთვის ლოცულობენ. ამ წარწერაში კი პატრონი ქრისტეს ჯვარს ადიდებს, როგორც მტერზე გამარჯვების წყაროს. კორპუსში მოყვანილია წარწერის ტექსტი. თოფის რომელ ნაწილზე იყო იგი დატანილი, იქ მითითებული არ არის.

სამეფო იარაღზეც გვხვდება სრულიად მოკლე წარწერები. იმერეთის მეფე სოლომონ I-ის თოფზე ვკითხულობთ: „მეფის სოლომონისა ვარ“. იარაღი პირველ პირში ლაპარაკობს და საკუთარ პატრონს ასახელებს. [3, № 89]

რას გვიყვება იარაღის პირი და ტარი

გამორჩეული ნიმუშია XVIII საუკუნის მეგრული პალაში, რომელიც სტოკჰოლმის სამეფო საჭურველთსაცავში ინახება (საინვ. № 7323). ტარზე წარწერა მხედრულადაა ამოკვეთილი. მკვლევრები პირველ ნიშანს ქრისტეს სახელის შემოკლებად მიიჩნევენ. მათი წაკითხვით, შემდეგ სვიმონი ჰყვება, როგორ უბოძა მეფემ იარაღი და წელზე შემოარტყა. ქრისტესადმი მიმართვა შესაძლოა მეომრისთვის მინიჭებული პატივის ამბავს უძღოდა წინ. [4]

ბეჟან წერეთლის იარაღის ტარის წარწერამ მისი სახელი შემოგვინახა. კაცია დადიანის პალაშის ეფესზე ორი ხერხი გამოიყენეს. მოკლე საგვარეულო წარწერა რელიეფურია, გრძელი კი გრავირებითაა შესრულებული. ამიტომ ამ წარწერების ერთიანად „ინკრუსტირებულ ლოცვებად“ მოხსენიება შეცდომა იქნებოდა. [4, 5]

სხვა მაგალითი სვანეთიდანაა ცნობილი. ლატალის თემის მაცხვარიშის ეკლესიაში XIX საუკუნის ბოლომდე ინახებოდა ბეჟან რობაქიძის შეწირული ვერცხლის ლახტი გარითმული წარწერით. წურწუმიას ცნობაში ლექსის სიტყვები მოყვანილი არ არის. ვიცით შემწირველის სახელი და ტექსტის ფორმა, შინაარსი კი უცნობია. [6]

მხედრის მახვილი და მისი წარწერა

ხევსურეთიდან ცნობილ ორლესულ მახვილს მკვლევრები XI–XII საუკუნეებით ათარიღებენ. გამოქვეყნებულია ორივე მხარის ფოტო. ნიშნების გრძელი მწკრივი არტურ კლიმკოს თანამედროვე ილუსტრაციიდან ვიცით. მისი დასაწყისი სავარაუდოდ იკითხება როგორც „ქრისტე“. ტექსტი სრულად წაკითხული არ არის და მისი კავშირი მუზეუმში დაცულ მახვილთან დაუდგენელია. [7]

სწორი ორლესული მახვილის აკვარელი. პირს გასდევს ნიშნების გრძელი მწკრივი.
მახვილის აკვარელი არტურ კლიმკოს ნახატის მიხედვით. ხილული ნიშნები გადმოტანილია ნახატიდან. ტარის დაფარული ნაწილი სავარაუდო სახითაა აღდგენილი.

წყაროები პირად შეიარაღებაზე ლოცვითი წარწერების ქართულ ტრადიციას მოწმობს. აქ მოყვანილი პირდაპირი მაგალითები XVII–XVIII საუკუნეებს ეკუთვნის. განხილულ გამოცემებში ჯერჯერობით არ გამოვლენილა მსგავსი ქართული ტექსტი შუა საუკუნეების ფარზე, ჯაჭვის პერანგზე ან გულსაფარ ფირფიტაზე.

წყაროები და დამატებითი ლიტერატურა