GeorgianHistoryდამოუკიდებელი ისტორიული ჟურნალი
← ყველა მასალა

სამეფო დროშის ქვეშ: როგორ იკრიბებოდა საქართველოს ლაშქარი

აბჯროსანი მხედრის უკან მიწა, მეურნეობა და ხალხი იდგა. მეფის ბრძანებას ერთგულების, ვალდებულებებისა და ძალაუფლების სისტემა ამოქმედებდა.

GeorgianHistory-ის ილუსტრაცია — საქართველოს სამეფოს მხედრები და ქვეითი მეომრები
საქართველოს სამეფოს ლაშქარი · თანამედროვე მხატვრული ილუსტრაცია. აღჭურვილობისა და დროშების დეტალები XI საუკუნის ერთი კონკრეტული ლაშქრობის დოკუმენტურ გამოსახულებას არ წარმოადგენს.

მიწა და სამეფო ხელისუფლება

როდესაც 1014 წელს ბაგრატ მესამე გარდაიცვალა, მისმა ძემ გიორგიმ გაერთიანებული სამეფოს გვირგვინი მიიღო. გვირგვინთან ერთად მას რთული ამოცანაც ერგო. საკუთარი მმართველების, ციხეებისა და შეიარაღებული ხალხის მქონე მხარეებს ერთობლივად უნდა ემოქმედათ. ხელმწიფის რეალური ძალა იმაზე იყო დამოკიდებული, ვინ განკარგავდა ამ ხალხს და ვის მიმართ ინარჩუნებდნენ ისინი ერთგულებას.

გაერთიანება, რომლის მნიშვნელოვანი მიჯნა 1008 წელი იყო, ყველა ქართულ მიწას ერთბაშად არ მოჰფენია. თბილისი სამეფო მმართველობის გარეთ რჩებოდა, სამხრეთ-დასავლეთის ტერიტორიების ნაწილს კი ბიზანტია განაგებდა. ბაგრატის მიერ დამორჩილებულმა კახეთმა და ჰერეთმა მისი სიკვდილის შემდეგ დამოუკიდებლობა დაიბრუნეს. ამიტომ ტახტის მემკვიდრეობით მიღება თავისთავად არ უზრუნველყოფდა ქვეყნის სამხედრო ძალებზე სრულ კონტროლს.

ამ წყობის საფუძველი მიწა იყო. მისი შემოსავალი შესაძლებელს ხდიდა საბრძოლო ცხენის შენახვას, ჯავშნის შეძენას, თანმხლები პირების შეიარაღებასა და სურსათის მომარაგებას. ყოველი კარგად აღჭურვილი მხედრის უკან იდგა მეურნეობა, რომელსაც მისი სამსახურის დაფინანსება შეეძლო. სოფლების გაჩანაგებას შემოსავლის დაკარგვა მოჰყვებოდა, შემდეგ კი ხალხის, ცხენებისა და ომის გაგრძელების შესაძლებლობის დაკარგვა.

მეფე საკუთარ სამფლობელოებს, კარსა და უშუალოდ მასთან დაკავშირებულ მეომრებს ეყრდნობოდა. ეს გარემოცვა მისი ყველაზე საიმედო სამხედრო საყრდენი იყო. დიდ ლაშქრობას მხარეებისა და დიდგვაროვანი საგვარეულოების ძალებიც სჭირდებოდა. ისინი საკუთარი წინამძღოლებით მოდიოდნენ და მათთან პირად კავშირებსა და ვალდებულებებს ინარჩუნებდნენ. ასეთი ლაშქრის შეკრება, მომარაგება და საერთო სარდლობის ქვეშ შენარჩუნება ცალკე პოლიტიკური ამოცანა იყო.

ერისთავები, აზნაურები და დიდი საგვარეულოები

მნიშვნელოვანი ადგილი ეკავათ ერისთავებს — სამხედრო უფლებამოსილების მქონე მხარეთა მმართველებს. ისინი ტერიტორიის მართვაში მონაწილეობდნენ და ადგილობრივ ძალებს ხელმძღვანელობდნენ. ძლევამოსილი ოჯახები ცდილობდნენ, თანამდებობები და მათთან დაკავშირებული სამფლობელოები საკუთარი საგვარეულოსთვის შეენარჩუნებინათ. ამიტომ მეფის მიერ მმართველთა დანიშვნის უფლებასა და ადგილობრივი დიდგვაროვნების ფაქტობრივ ძალაუფლებას შორის მუდმივად იქმნებოდა დაძაბულობა.

აზნაურები ქმნიდნენ წარჩინებულთა ფენას, რომლის საზოგადოებრივი მდგომარეობის მნიშვნელოვანი ნაწილი სამხედრო სამსახური იყო. XI საუკუნეში სიტყვა „აზნაურს“ ფართო მნიშვნელობა ჰქონდა. ყველა აზნაურის მცირე რანგის რაინდად წარმოდგენა მცდარი იქნებოდა. წარჩინებულები სიმდიდრით, გავლენითა და ტახტთან სიახლოვით განსხვავდებოდნენ. მათ შორის გამოირჩეოდნენ დიდებულები — უმაღლესი ფენის წარმომადგენლები, რომელთაც მაღალი წოდებები და თანამდებობები ეკავათ.

წარჩინებულთა წოდება მეფეზე ერთნაირ დამოკიდებულებასაც არ გულისხმობდა. ზოგი უშუალოდ ხელმწიფეს ემსახურებოდა, ზოგს კი მსხვილ ადგილობრივ მფლობელთან უფრო მჭიდრო კავშირი ჰქონდა. აქ იკვეთებოდა ცენტრალიზაციის ერთ-ერთი მთავარი სირთულე. მეფეს უნდა განეკარგა ძალები, რომელთა ყოველდღიური ყოფა სხვა ბატონებზე იყო დამოკიდებული.

ეს განსაკუთრებით ნათლად გამოჩნდა ბაგრატ მეოთხის დროს, კლდეკარის ერისთავ ლიპარიტ მეოთხესთან ბრძოლაში. დიდ სარდალს, რომელსაც ციხეები, მომხრეები და ბიზანტიის მხარდაჭერა ჰქონდა, შეეძლო მონარქის საშიშ მეტოქედ ქცეულიყო. წარჩინებულთა სამხედრო ძლიერება სამეფოს დაცვას ემსახურებოდა, შინაომებისას კი თავად გვირგვინის წინააღმდეგ ბრუნდებოდა.

ცხენოსანი და ქვეითი ჯარი და ციხეები

ლაშქრის ერთ-ერთი მთავარი დამრტყმელი ძალა მძიმედ შეიარაღებული ცხენოსანი ჯარი იყო. ბიზანტიური და სომხური მოწმობები გვაძლევს საფუძველს, ვისაუბროთ კარგად დაცულ ქართველ მხედრებზე და ზოგ შემთხვევაში მათი ცხენების დაცვაზეც. ახლო ბრძოლაში მნიშვნელოვანი იყო შუბი და მახვილი. ამგვარ ცხენოსან ჯარს ძვირად ღირებული აღჭურვილობა, გაწვრთნილი ხალხი და კარგი ცხენები სჭირდებოდა.

ქართულ მიწებზე ქვეითად ბრძოლის განვითარებული ტრადიციაც არსებობდა. წყაროები მოგვითხრობენ ფაროსნებზე, რომლებსაც მჭიდრო წყობაში მოქმედება შეეძლოთ, და ქვეით მშვილდოსნებზე. გაერთიანებულმა სამეფომ ადრინდელი ქართული სახელმწიფოების სამხედრო გამოცდილება მემკვიდრეობით მიიღო. მის შესაძლებლობებს ცხენოსნების, ქვეითებისა და მსროლელების ერთობლიობა ქმნიდა.

შეიარაღება შეძლებასა და სამსახურის ხასიათზე იყო დამოკიდებული. ჯაჭვის პერანგი, ფირფიტოვანი და ქერცლოვანი ჯავშანი, მუზარადი და ფარი ბიზანტიურ და ახლოაღმოსავლურ სამყაროსთან მჭიდრო კავშირებს ასახავდა. შეძლებულ მეომარს ხარისხიანი დაცვის შეძენა შეეძლო, შედარებით ღარიბი მოლაშქრის აღჭურვილობა კი მოკრძალებული იყო. მთელ ლაშქარს ერთი და იგივე იარაღი არ ჰქონია.

ომს სჭირდებოდა როგორც ვალდებულებით გამოყვანილი ხალხი, ისე გარნიზონები, რომლებსაც სიმაგრეები ეჭირათ. ამ ძალების ბრძოლისუნარიანობა განსხვავდებოდა. სამსახურის მუდმივი გამოცდილებისა და კარგი შეიარაღების სწრაფად ჩანაცვლება მხოლოდ ხალხის სიმრავლით შეუძლებელი იყო. მოსახლეობა, რომელიც სურსათს, გადაზიდვებსა და მეურნეობის შენარჩუნებას უზრუნველყოფდა, ლაშქარს მაშინაც ამაგრებდა, როდესაც თავად ბრძოლის ველზე არ გადიოდა.

მთები დამცველებს მნიშვნელოვან უპირატესობას აძლევდა. ვიწრო გასასვლელები მტრის გადაადგილებას ზღუდავდა, ციხეები კი გზებისა და გადასასვლელების გაკონტროლების საშუალებას იძლეოდა. ადგილმდებარეობის ცოდნა პოზიციების შერჩევასა და ჩასაფრებაში ეხმარებოდათ. თუმცა იგივე რელიეფი საკუთარი ლაშქრის შეკრებასა და შორეული მხარეების დახმარებას ართულებდა. ციხეებისა და მიმოსვლის გზების შენარჩუნება ისევე აუცილებელი იყო, როგორც ღია ბრძოლაში გამარჯვება.

ეკლესიაც მონაწილეობდა სახელმწიფოს მოწყობასა და სამხედრო უზრუნველყოფაში. იგი მიწებს ფლობდა, მონარქიის ავტორიტეტს ამაგრებდა და დიდი საზოგადოებრივი გავლენა ჰქონდა. კვლევები გვიჩვენებს, რომ ქართული ეკლესიის სამფლობელოებს სამხედრო ვალდებულებები ეკისრებოდა, უმაღლესი სამღვდელოების ცალკეული წარმომადგენლები კი საბრძოლო მოქმედებების ხელმძღვანელობაშიც მონაწილეობდნენ.

სამსახური და მეომრის ღირსება

ამ წყობას საფუძვლად ედო წარმოდგენები მეომრის ღირსებაზე. მეფის მოწოდებაზე მის დაქვემდებარებულ მხარეებში იკრიბებოდა რაზმები, რომლებსაც საერთო სარდლობით უნდა ელაშქრათ. ამ შეკრებას სახოვნად შეიძლება „დროშათა მოწვევა“ ვუწოდოთ. ყოველი დროშის უკან იდგნენ ადამიანები, მათი წინამძღოლი და მათ შორის არსებული ვალდებულებები. სამხედრო წარჩინებულებისთვის ლაშქრობაში მონაწილეობა სამსახურის მოვალეობასთან ერთად სიმამაცის გამოვლენის, ხელმწიფისადმი ერთგულების დამტკიცებისა და საგვარეულოს სახელის გამტკიცების შესაძლებლობა იყო.

ამ გაგებით, მეფის მოწოდებაზე გამოხმაურება ნიშნავდა საკუთარი სახლის სამხედრო ტრადიციის გაგრძელებასა და საზოგადოებაში დაკავებული ადგილის საქმით დამტკიცებას. კეთილშობილება გულისხმობდა მზადყოფნას, მიეღო საფრთხე და პასუხი ეგო თავისი ხალხისთვის. ამიტომ ლაშქრის შეკრებას ზნეობრივი მნიშვნელობაც ჰქონდა. აქ მოწმდებოდა ერთგულება, რომელსაც შემდეგ ბრძოლის გამოცდისთვის უნდა გაეძლო. ასეთი იყო სამსახურის იდეალი. სინამდვილეში საგვარეულო ინტერესები, მეტოქეობა და შინაომები ხშირად მასზე ძლიერი აღმოჩნდებოდა.

აზნაურების შედარება რაინდობასთან შეიძლება მიწის, კეთილშობილური წარმომავლობისა და სამხედრო სამსახურის კავშირის განხილვისას. თუმცა XI საუკუნის ერთი, სარწმუნოდ ცნობილი წერილობითი „აზნაურთა კოდექსი“ არ გვაქვს. საუბარია სამხედრო არისტოკრატიის ნორმებსა და მოლოდინებზე. ბაგრატ მესამის ეპოქაზე დათქმების გარეშე ვერც იმ რაინდულ იდეალებს გადავიტანთ, რომლებიც მოგვიანებით შოთა რუსთაველის პოემაში გამოიხატა.

დავითის გარდაქმნებამდე

ადრეული სამეფოს სამხედრო შესაძლებლობები მნიშვნელოვანი იყო, თუმცა მათაც ჰქონდა საზღვარი. 1021–1022 წლებში გიორგი პირველი იმპერატორ ბასილი მეორეს დაუპირისპირდა. ომი საქართველოს დამარცხებითა და ტერიტორიული დათმობებით დასრულდა. მან აჩვენა, რამდენად მძიმე გამოცდა იყო ხანგრძლივი დაპირისპირება დიდ რესურსთა მქონე სახელმწიფოსთან.

საუკუნის მეორე ნახევარში სელჩუკთა შემოსევებმა ქვეყნის დაუცველობა კიდევ უფრო ნათლად გამოაჩინა. დასახლებების გაჩანაგება ძირს უთხრიდა მეურნეობას, რომელსაც სამხედრო სამსახური ეყრდნობოდა. ასეთ ვითარებაში ერთდროულად იყო საჭირო მოსახლეობის დაცვა, შემოსავლების აღდგენა და მხარეთა ძალების შეთანხმებულად მოქმედება.

1089 წელს, დავით აღმაშენებლის გამეფებისას, საქართველოს მრავალსაუკუნოვანი სამხედრო ტრადიცია, გამოცდილი წარჩინებულები და სიმაგრეთა სისტემა ჰქონდა. მთავარი სირთულე ის იყო, რამდენად შეძლებდა სამეფო ხელისუფლება ამ შესაძლებლობების მუდმივად გამოყენებას. სწორედ ამიტომ ცენტრალიზაციისთვის ბრძოლა იმავდროულად ქვეყნის ბრძოლისუნარიანობისთვის ბრძოლაც იყო.

დავითამდე საქართველოს სამხედრო ისტორია გვიჩვენებს, როგორ აერთიანებდა საერთო გვირგვინი ძალის განცალკევებულ საყრდენებს. ბაგრატ მესამემ ამ გაერთიანების პოლიტიკური საფუძველი შექმნა. მის მემკვიდრეებს მისი დაცვა საგარეო ომებსა და შინაგან დავებში მოუხდათ. მოგვიანებით დავითმა თავისი გარდაქმნები სწორედ ამ რთულ, უკვე არსებულ საფუძველზე დაიწყო.

აკვარელი: ცხენოსანი წინამძღოლები და მედროშეები მთებში
ერისთავიერისთავები და მათი შეიარაღებული ამალა. ნახატზე დროშები მხატვრულადაა ინტერპრეტირებული.
აკვარელი: ორი მძიმედ შეიარაღებული მხედარი ფარებითა და შუბით
სამეფო რაზმისამეფო რაზმის მხედრები. აბჯარი და ცხენის აღკაზმულობა მხატვრულადაა წარმოდგენილი.
აკვარელი: სამი ცხენოსანი აზნაური ფარებითა და დროშებით
აზნაურიაზნაურები, სამხედრო დიდგვაროვნების წარმომადგენლები, ავტორის რეკონსტრუქციაში.
აკვარელი: სამი დიდგვაროვანი მეომარი ჯაჭვის პერანგებითა და ბეწვის მოსასხამებით
დიდგვაროვანი მეომრებისამხედრო დიდგვაროვნები. ილუსტრაცია მათი იერსახის განსხვავებებს აჩვენებს. აღჭურვილობა ერთი კონკრეტული ხანის ზუსტ კომპლექტს არ ასახავს.
აკვარელი: სამი ქვეითი შუბებითა და მრგვალი ფარებით
ლაშქრად გაწვეული მეომრებიქვეითი მეომრები. შეიარაღებული ხალხის საერთო გაწვევის მხატვრული სახე. კონკრეტული რაზმი არ არის გამოსახული.
აკვარელი: სამი მთიელი ჯაჭვის პერანგებით, ხმლებით, შუბითა და მრგვალი ფარებით
მთიელებიმთიელები: მთიანი მხარეების მეომართა მხატვრული გამოსახულება.
აკვარელი: სვანი მეომრები მშვილდებით. ერთს შუბიც უჭირავს.
სვანი მშვილდოსნებისვანი მეომრები მშვილდებით. აბჯარი და იარაღი ავტორის ინტერპრეტაციითაა ნაჩვენები.

წყაროები და დამატებითი ლიტერატურა

ამ კრებულში · თქვენ კითხულობთ 1 / 5

ლაშქარი, იარაღი და ბრძოლები

კრებულის გახსნა