სასირეთი: მეფის მარცხი
ბაგრატ IV, ლიპარიტ ბაღვაში და საქართველოს სამეფოს დაპირისპირება 1040-იან წლებში. როგორ გამოავლინა ერისთავის გამარჯვებამ სამეფო ხელისუფლების საზღვრები და მისივე ძალაუფლების სიმყიფე.

სასირეთის ჭალასთან სამეფო ლაშქარი გაიქცა. ტყვედ ჩავარდნენ ბაგრატ IV-ის დიდგვაროვანი მომხრეები, მათ შორის ერისთავი აბუსერი. გაიმარჯვა კლდეკარის მფლობელმა ლიპარიტ ბაღვაშმა. ამ ბრძოლაში საქართველოს მეფე დამარცხდა კაცთან, რომელიც ადრე მის ხელისუფლებას ამაგრებდა. სასირეთმა აჩვენა, რამდენად შორს შეიძლებოდა წასულიყო სამეფოს შიგნით განხეთქილება, როდესაც ძლევამოსილი ერისთავი საკუთარ ძალებს გარედან მიღებულ მხარდაჭერას უმატებდა. [1, 2]
ლიპარიტის სამხედრო ძალა მანამდე სამეფო სახლს ემსახურებოდა. იგი ბიზანტიელების წინააღმდეგ იბრძოდა, ლაშქრობებში მონაწილეობდა და თბილისის დამორჩილებას ცდილობდა. სწორედ ამ ქალაქისთვის ბრძოლამ გაამწვავა მისი ურთიერთობა მეფესთან. ხანგრძლივი ალყის შემდეგ ბაგრატი ემირს ლიპარიტის თანხმობის გარეშე დაუზავდა. „მატიანე ქართლისას“ მიხედვით, ამ დროიდან ერისთავი თავისი მეფის წინააღმდეგ მოქმედებდა. მემატიანე განხეთქილებას სამეფო კარზე მიღებულ კონკრეტულ გადაწყვეტილებას უკავშირებს. კარზე ლიპარიტს გავლენიანი მოწინააღმდეგეები ჰყავდა. [1, 2]
შემდგომ ბრძოლაში ბიზანტია ჩაერია. ლიპარიტმა იმპერიისგან ფული და სამხედრო დახმარება მიიღო და შეძლო, საქართველოს ტახტის სხვა პრეტენდენტს დაჰყრდნობოდა. ეს იყო დემეტრე, ბაგრატის ნახევარძმა მამის მხრიდან. ამგვარად, მეფისა და ერისთავის დავამ დინასტიური განზომილება შეიძინა. მოწინააღმდეგეებს შეეძლოთ, თავად სამეფო სახლის წევრის გარშემო გაერთიანებულიყვნენ. [1, 2, 3]
მხარეთა ძალები განუწყვეტლივ იცვლებოდა. მატიანე ლიპარიტის მოკავშირეებად კახელებსა და სომეხთა მეფე დავითს ასახელებს. დაპირისპირებაში მესხი დიდებულებიც მონაწილეობდნენ და სხვადასხვა მხარეს უჭერდნენ მხარს. ომის შედეგის ამგვარ კავშირებზე დამოკიდებულება ბაგრატის მდგომარეობას განსაკუთრებით მყიფეს ხდიდა. სამეფო წოდება ერთგულების მოთხოვნის უფლებას აძლევდა, მაგრამ ხალხის ბრძოლის ველზე მიყვანა და ერთად შენარჩუნება ცალკე ამოცანა იყო. [1, 3]
სასირეთის შესახებ ამბავი რამდენიმე ძნელად განსამარტავ სტრიქონში შემორჩა. მათში ვარიაგები ჩნდებიან და ნახსენებია მესხების დაუცდელად გალაშქრება, ლაშქრის გაქცევა და დიდებულების დატყვევება. მკვლევრები სხვადასხვაგვარად კითხულობენ, ვის მიეწერება ეს მოქმედებები. ზურაბ პაპასქირი ვარიაგების ბაგრატის მხარეს მონაწილეობას ემხრობოდა, სხვა მეცნიერები კი მათ ლიპარიტის ძალებს მიაკუთვნებდნენ. ამიტომ თავდასხმის ზუსტად დადგენილი სქემის დახატვა ნაადრევი იქნებოდა. მეფის მარცხი, ამასთანავე, ეჭვს არ იწვევს. [1, 3]
სიფრთხილეა საჭირო დათარიღებისასაც. სამეცნიერო ლიტერატურაში შემოთავაზებულია როგორც 1040-იანი წლების დასაწყისი, ისე 1046–1047 წლები. მატს ლარსონმა ეს განსხვავება დაწვრილებით განიხილა და ქართული მატიანე სომხეთში მომხდარ მოვლენებსა და ინგვარის ლაშქრობის გადმოცემას შეადარა. სასირეთის ვარიაგების ინგვარის ხალხთან გაიგივება მის ჰიპოთეზად რჩება. უფრო საიმედოა საუბარი 1040-იანი წლების ბრძოლაზე, ზუსტი წელი კი განხილვის საგნად უნდა დარჩეს. [4]
დამარცხების შემდეგ ბაგრატი გამარჯვებულთან შეთანხმებას ცდილობდა. მემატიანის ცნობით, მეფე ლიპარიტთან მცირე ცხენოსანი ამალით მივიდა, მაგრამ ერისთავი შეხვედრას მოერიდა. ბაგრატი სამეფოს დასავლეთ ნაწილში გაემგზავრა. მოგვიანებით მას შეთანხმების ძიება კონსტანტინოპოლში მოუხდა, სადაც სამი წელი დაჰყო. იმპერიის მხარდაჭერით ლიპარიტი იმ მოლაპარაკებების მონაწილე გახდა, რომელთა პირობებს საქართველოს მეფე უკვე მარტო ვეღარ განსაზღვრავდა. [1, 2]
ერისთავის ხელისუფლება მაინც ადგილობრივი დიდებულების კეთილგანწყობაზე იყო დამოკიდებული. 1050-იანი წლების ბოლოს მის წინააღმდეგ მესხი აზნაურები სულა კალმახელის წინამძღოლობით გამოვიდნენ. ლიპარიტი შეიპყრეს და მეფეს გადასცეს. იგი ბერად აღიკვეცა და ბიზანტიაში აღმოჩნდა. სასირეთის ისტორიისთვის ეს დასასრული მნიშვნელოვანია. ბრძოლამ გამოავლინა კავშირის ძალა, რომელსაც მეფის დამარცხება შეეძლო, ლიპარიტის შემდგომმა დაცემამ კი ამ კავშირის სიმყიფე აჩვენა. შუა საუკუნეების საქართველოს ერთიანობა ხელახლა იყო განსამტკიცებელი ციხესიმაგრეებით, შეთანხმებებითა და კონკრეტულ ადამიანთა ერთგულებით. [1, 2]
მონაწილეთა პორტრეტები


ხომალდები ლაშქრობის სიმბოლური გამოსახულებაა. სასირეთის ბრძოლა ქართლში გაიმართა. საზღვაო სცენა ბრძოლის ადგილსა და მსვლელობას არ ასახავს. ვარიაგების მონაწილეობის მხარე კვლავ სამეცნიერო დავის საგანია.
წყაროები და დამატებითი ლიტერატურა
- 1. ანონიმი. „მატიანე ქართლისა“. კრებულში „ქართლის ცხოვრება“, ტ. I. ტექსტი მოამზადა ს. ყაუხჩიშვილმა. თბილისი, 1955, გვ. 297-305, განსაკუთრებით 300-301. განხეთქილება თბილისის ალყის შემდეგ, დემეტრეს მხარდაჭერა, სასირეთთან მარცხი, აბუსერის დატყვევება და შემდგომი ბრძოლა. შესწავლილია შესაბამისი ნაწილის ელექტრონული ტრანსკრიფცია. ხელნაწერები ცალკე არ გადამოწმებულა.
- 2. როინ მეტრეველი. „ლიპარიტ IV ბაღვაში“. საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის ქართული ენციკლოპედია. ელექტრონული სტატიის წელი მითითებული არ არის. ნანახია 30.10.2026. კლდეკარის ერისთავის მდგომარეობა, ბაგრატ IV-სთან ურთიერთობა, ბიზანტიის მხარდაჭერა და ლიპარიტის დაცემა. აკადემიური სტატია სრულადაა წაკითხული.
- 3. ზ. ვ. პაპასქირი. „ქართული ‘მატიანე ქართლისას’ ‘ვარანგები’ და XI საუკუნის რუსეთ-საქართველოს ურთიერთობის ზოგიერთი საკითხი“. История СССР, 1981, № 3, გვ. 164-172, ამ სტატიისთვის განსაკუთრებით 164-169. ვარიაგთა მონაწილეობის განსხვავებული წაკითხვები და ურთიერთსაპირისპირო რეკონსტრუქციები. სრული ტექსტი შენიშვნებით წაკითხულია ელექტრონულ ხელახალ გამოცემაში. კიევიდან ლაშქრის გამოგზავნის ვერსია დადგენილ ფაქტად არ არის წარმოდგენილი.
- 4. Mats G. Larsson. “Yngvarr’s Expedition and the Georgian Chronicle”. Saga-Book XXII, 1986-1989, გვ. 98-108 (1986 წლის სტატია). ბრძოლის ადრეული და გვიანდელი დათარიღებების შედარება და ინგვარის ლაშქრობასთან კავშირის საზღვრები. სრული სტატია წაკითხულია PDF-ით. ზუსტი წელი სადავოა.
- 5. საქართველოს ეროვნული არქივი. „სასირეთი“. ქართული ისტორიული საბუთების კატალოგი. თბილისი, 2018, განყოფილება „აღწერა“. ადგილი დაკავშირებულია მტკვართან მდებარე თეძმის ხეობასთან. წყარო არ ადგენს ბრძოლის ველის ზუსტ ადგილს ან შუა საუკუნეების მდინარის კალაპოტს.