დავით აღმაშენებლიდან თამარ მეფემდე
ოქროს ხანა სამხედრო გამარჯვებების, პოლიტიკური გავლენისა და განსაკუთრებული კულტურული აღმავლობის დრო იყო.

საქართველოს სამეფო XI საუკუნის მიწურულს მძიმე ხანას გადიოდა. დავით IV-მ, რომელიც ისტორიაში აღმაშენებლის სახელით შევიდა, სამეფო ხელისუფლების გაძლიერება, სამხედრო წყობის შეცვლა და იმ მიწების დაბრუნება დაიწყო, სადაც მეფის ძალაუფლება შესუსტებულიყო. მისი მეფობა მთელი რეგიონისთვის გარდამტეხი აღმოჩნდა.
1121 წელს დიდგორთან გამარჯვებამ და 1122 წელს თბილისის სამეფო ხელისუფლების ქვეშ დაბრუნებამ ახალი ეტაპი დაიწყო. თუმცა დავითი მხოლოდ ომით არ შემოფარგლულა. 1106 წელს მან ქუთაისის მახლობლად გელათის მონასტერი დააარსა. მონასტერთან მოქმედებდა აკადემია — შუა საუკუნეების საქართველოს ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ინტელექტუალური ცენტრი.
ძალა და კულტურა
თამარის მეფობის დროს საქართველოს პოლიტიკურმა გავლენამ ახალ სიმაღლეს მიაღწია. სამეფო კარზე გავლენიანი სარდლები და წარჩინებული სამთავრო საგვარეულოები მოღვაწეობდნენ, სამეფოს კავშირები კი მის საზღვრებს შორს სწვდებოდა. ამავე დროს ვითარდებოდა ლიტერატურა, ხუროთმოძღვრება, წიგნისა და საეკლესიო კულტურა.
ტერმინი „ოქროს ხანა“ მიღწევების მასშტაბის დანახვაში გვეხმარება, თუმცა ეპოქის სირთულეებსაც უნდა მივაქციოთ ყურადღება. მათ შორის იყო დიდგვაროვანთა მეტოქეობა, დაძაბული ურთიერთობა მეზობლებთან და სამხედრო სამსახურის სიმძიმე. ძეგლებისა და გამარჯვებების უკან მრავალი ადამიანის შრომა იდგა — ოსტატებისა და გადამწერებისგან დაწყებული მიწათმოქმედებით დამთავრებული, რომელთა შრომაზეც სამეფოს მეურნეობა იდგა.
გელათი ამ ხანის ერთ-ერთ ყველაზე თვალსაჩინო მოწმობად შემორჩა. მისი ხუროთმოძღვრება, მოზაიკა და მოხატულობა გვახსენებს, რომ შუა საუკუნეების საქართველოს ისტორია სახელმწიფო ძლიერებისა და ინტელექტუალური შრომის ისტორიაა.
რატომ მოჰყვა აღმავლობას კრიზისი
ოქროს ხანა ერთი მოვლენით არ დასრულებულა. 1220–1221 წლების პირველი შეტაკებები მონღოლებთან, ჯალალ ად-დინთან ომები და 1230-იანი წლების დაპყრობა ცალკეული ეტაპები იყო. მათ თანმიმდევრულად უნდა მივყვეთ, რათა გავიგოთ, როგორ დაკარგა სამეფომ ადრინდელი შესაძლებლობები.
გამარჯვებებთან ერთად მნიშვნელოვანია დაწესებულებების, მეურნეობისა და კულტურის ისტორიაც. სტატია ლაშქრის შესახებ ხსნის, რას ეყრდნობოდა სამხედრო ძლიერება, გელათის შესახებ სტატია კი გვიჩვენებს, რა როლს ასრულებდა სამეფო მხარდაჭერა განათლებასა და წიგნზე მუშაობაში.

