GeorgianHistoryდამოუკიდებელი ისტორიული ჟურნალი
← ყველა მასალა

საქართველოს დროშები ძველ საზღვაო რუკებზე

რის გაგება შეგვიძლია XIV–XVI საუკუნეების პორტოლანებიდან საქართველოს მიწების შესახებ და სად მთავრდება მათი მოწმობა.

ფაზისის, სებასტოპოლისისა და თბილისის ნიშნების აკვარელის რეკონსტრუქციები XIV–XV საუკუნეების პორტოლანებიდან, წარწერებით
აკვარელის ცხრილი. ნიშნების შვიდი ვარიანტი XIV–XV საუკუნეების პორტოლანებიდან. წარწერები ატრიბუციასა და ადგილებს მიუთითებს. რეკონსტრუქცია ორიგინალი რუკების შესწავლას ვერ ჩაანაცვლებს.

ძველ საზღვაო რუკაზე დროშას ზოგჯერ სულ რამდენიმე მილიმეტრი უკავია. ამ პატარა დეტალით ვხედავთ, როგორ წარმოედგინა რუკის შემდგენელს სანაპირო, ქალაქები და მათი პოლიტიკური კავშირები. ასეთ გამოსახულებებს შორისაა ჯვრები თბილისის თავზე, ზოლები სებასტოპოლისთან, ხელისგული წითელ ველზე და ნიშნები ფაზისთან. ყველა მათგანი ქართული მიწების ისტორიას უკავშირდება. მათ სწორად გასაგებად უნდა გვახსოვდეს, რომ წყარო რუკაზე დახატული გამოსახულებებია. თავად საბრძოლო დროშები შემორჩენილი არ არის.

პორტოლანი საზღვაო რუკაა, რომელზეც სანაპიროები, ნავსადგურები და ნაოსნობის მიმართულებები აღინიშნებოდა. რუკის შემდგენლებს მასზე დროშები და ჰერალდიკური ნიშნებიც გადაჰქონდათ. ზოგჯერ ქალაქის მმართველობაზე არსებულ ცნობას გადმოსცემდნენ, ზოგჯერ სხვა ოსტატის ნიმუშს იყენებდნენ, ზოგჯერ კი ნიშანს პოლიტიკური ვითარების შეცვლის შემდეგაც ინარჩუნებდნენ. ამიტომ გამოსახულების ადგილი და თარიღი უფრო საიმედოდ დგინდება, ვიდრე თითოეული ფერისა და ფიგურის ზუსტი მნიშვნელობა.

ერთ-ერთი ადრეული მოწმობა პიეტრო ვესკონტემ დაგვიტოვა. მის 1320 წლის შავი ზღვის რუკაზე ფაზისთან, დღევანდელი ფოთის მიდამოებში, ერთჯვრიანი დროშაა აღნიშნული. სებასტოპოლისთან, დღევანდელ სოხუმთან, დიდი ჯვარი და ოთხი წრე ჩანს. „ქართული ენციკლოპედია“ ამ წრეებს შავად აღწერს. თანამედროვე გადახატვებში მათ ზოგჯერ წითლად აფერადებენ. ზუსტი წარწერისთვის წყაროს აღწერაში მითითებული ფერია მნიშვნელოვანი. 1321 წლის რუკაზე ფაზისთან სხვა გამოსახულებაცაა — ყვითელი სამკუდიანი დროშა ლურჯი ჯვრით. დამატებითი მოწმობების გარეშე განსხვავება სახელმწიფო დროშის შეცვლით ვერ აიხსნება.

XIV საუკუნის შუა ხანებისთვის რუკებზე ჩნდება ხუთი წითელი ჯვარი თეთრ ველზე. ანჯელინო დულჩერტის 1339 წლის პორტოლანზე ეს ნიშანი თბილისის თავზეა. სებასტოპოლისთან რუკის შემდგენელმა ხუთ ჯვარს ზოლიანი ნაწილი შეუთავსა. ისტორიკოს მამუკა წურწუმიას კვლევაში ზოლები მწვანედ არის განსაზღვრული. მისი ვარაუდით, კომბინაცია შესაძლოა საქართველოს სამეფო ხელისუფლებასა და დადიანთა ადგილობრივ სამფლობელოს შორის კავშირს აღნიშნავდეს. ეს ისტორიკოსის ინტერპრეტაციაა. თავად რუკის შემდგენელს ასეთი განმარტება არ დაუტოვებია. თბილისის თავზე ხუთჯვრიანი ნიშანი ძმები პიციგანების 1367 წლის რუკაზეც მეორდება.

სებასტოპოლისს ყოველთვის ჯვრებით არ აღნიშნავდნენ. გილიემ სოლერის 1368–1385 წლებს შორის შექმნილ რუკაზე ქალაქთან წითელ ველზე თეთრი ხელისგულია გამოსახული. მსგავსი ნიშნები სხვა შუა საუკუნეების გამოსახულებებშიც გვხვდება. მათ სხვადასხვაგვარად ხსნიან. ხელისგულის რომელიმე ცალკე სამეფოს ან ხალხის დროშად უპირობოდ გამოცხადება ნაადრევი იქნებოდა.

გაბრიელ დე ვალსეკას რუკებზე, 1439 წლიდან, სებასტოპოლისის თავზე კვლავ ჩანს შედგენილი ნიშანი — ხუთი წითელი ჯვარი და მწვანე დიაგონალური ზოლები. ცნობილია რუკაც, რომელზეც ზოლები წითელია. წურწუმია შეფერილობის შეცდომას შესაძლებლად მიიჩნევს, თუმცა საბოლოო დასკვნისთვის თავად რუკის შესწავლას საჭიროდ თვლის. აკვარელის ერთ სქემაზე ნაჩვენები ამონაჭერი დროშის თავისუფალ კიდეზე გამოსახულების ფორმის ვარიანტს გადმოსცემს. ცალკე ისტორიული დროშის არსებობას ის ვერ ამტკიცებს.

XVI საუკუნეში გამოსახულებები კიდევ უფრო შესამჩნევად იცვლება. პორტუგალიური სკოლის რუკებზე სამეგრელოსთან ჩნდება ცისფერი და წითელი ველების, წითელი ან ოქროსფერი ჯვრების ვარიანტები. დიოგუ ომემის 1560 წლის რუკაზე ლურჯ და წითელ ნაწილებს ოქროსფერი ჯვარი ყოფს. სხვა გამოსახულებებში ოქროსფერჯვრიან წითელ დროშას ორი კუდი აქვს. ჩვენი აკვარელები ამ ნიშნებს პორტოლანების თანამედროვე ილუსტრაციებად გადმოსცემს. მათი მიხედვით მთელ საუკუნეში სამეგრელოს ერთი უცვლელი დროშის არსებობა ვერ დადგინდება.

დღეს თეთრი დროშა ხუთი წითელი ჯვრით საქართველოს სახელმწიფო დროშაა. იგი 2004 წლის 14 იანვარს მიიღეს. XIV საუკუნის რუკებზე არსებული მსგავსი ხუთჯვრიანი ნიშანი თანამედროვე სიმბოლოს მნიშვნელოვან ისტორიულ კონტექსტს აძლევს. შუა საუკუნეების პორტოლანის გამოსახულებასა და დღევანდელ სახელმწიფო დროშას საუკუნეების ცვლილებები აშორებს. ამ ისტორიის ძალა სწორედ მის ნამდვილობაშია. შეგვიძლია დავასახელოთ რუკა, წელი და ქალაქი და გავმიჯნოთ რუკაზე დახატული ნიშანი იმ საკითხებისგან, რომელთა გარკვევაც ისტორიკოსებს ჯერ კიდევ წინ აქვთ.

შენიშვნა ილუსტრაციებზე

ეს აკვარელები პორტოლანებზე დატანილი ნიშნების თანამედროვე მხატვრული რეკონსტრუქციებია. შუა საუკუნეების დროშების ფოტოები არ შემორჩენილა. დულჩერტის რუკაზე სებასტოპოლისთან არსებული ზოლების ფერს მკვლევრები სხვადასხვაგვარად გადმოსცემენ. ცისფერი დროშა წითელი ჯვრით, წარწერით „სამეგრელო, 1559“, რუკის ორიგინალთან დამატებით შედარებას საჭიროებს. წითელი დიაგონალური ზოლები და ამოჭრილი კიდის მქონე დროშა გამოსახულების ვარიანტებადაა ნაჩვენები. ცალკე სახელმწიფო დროშებად მათი არსებობა დადასტურებული არ არის.

XIV–XVI საუკუნეების რუკებზე გამოსახული ფასისისა და სამეგრელოს ოთხი ნიშნის აკვარელით შესრულებული რეკონსტრუქციები
აკვარელის ტაბულა: ნიშანი ფასისთან და სამეგრელოსთან დაკავშირებული ვარიანტები. თანამედროვე ნახატებში მითითებული თარიღები და ფერები პორტოლანების ორიგინალებთან უნდა შევაჯეროთ.

წყაროები და დამატებითი ლიტერატურა