GeorgianHistoryდამოუკიდებელი ისტორიული ჟურნალი
← ყველა სიახლე

საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნულ აკადემიას 85 წელი შეუსრულდა

2026 წლის 29 ოქტომბრის საიუბილეო სხდომა გვახსენებს აკადემიის დაარსებასა და ადამიანებს, რომლებიც საქართველოს ისტორიას, ენასა და ხელოვნებას იკვლევდნენ.

საიუბილეო აკვარელის პოსტერი: საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის შენობა და წარწერა „85 წელი“, 1941–2026.
საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის შენობა რუსთაველის გამზირზე. აკვარელის პოსტერი საქართველოს პირველი არხისა და Vyacheslav Argenberg-ის ფოტოების მიხედვით (Wikimedia Commons, CC BY 4.0). 29 ოქტომბრის საიუბილეო სხდომა განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროში გაიმართა.

საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის 85 წლის იუბილესადმი მიძღვნილი სხდომა თბილისში 2026 წლის 29 ოქტომბერს გაიმართა. განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროში შეხვედრა აკადემიის პრეზიდენტმა, ისტორიკოსმა როინ მეტრეველმა გახსნა. საზეიმო თარიღის მიღმა რამდენიმე თაობის საქმიანობა დგას — ხელნაწერთა კითხვა, ენის შესწავლა, არქეოლოგიური კვლევა, ძეგლების აღწერა და სამეცნიერო სკოლების განვითარება.

აკადემია 1941 წლის 10 თებერვალს, საბჭოთა ხანაში, დაარსდა. მისი უშუალო წინამორბედები თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი და სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის საქართველოს ფილიალი იყვნენ. თავდაპირველ შემადგენლობაში 16 აკადემიკოსი გაერთიანდა, ახალი დაწესებულების სისტემაში კი 14 სამეცნიერო-კვლევითი ორგანიზაცია შევიდა. მათ შორის იყო საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმი და ისტორიის, ენის, ხელოვნებისა და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებების შემსწავლელი განყოფილებები. პირველ პრეზიდენტად მათემატიკოსი და მექანიკოსი ნიკოლოზ მუსხელიშვილი აირჩიეს.

აკადემია თავიდანვე ქვეყნისა და სამყაროს შესწავლის სხვადასხვა გზას აერთიანებდა. ისტორიკოსებისა და ფილოლოგების გვერდით მათემატიკოსები, გეოლოგები, ბოტანიკოსები, ფიზიოლოგები და ფსიქოლოგები მუშაობდნენ. ქართული მეცნიერებისთვის ეს უკვე არსებული კვლევითი სკოლების ერთ აკადემიურ სისტემაში გაერთიანებას ნიშნავდა.

აკადემიის ერთ-ერთი დამფუძნებელი სიმონ ჯანაშია იყო. 1941–1947 წლებში ის აკადემიის ვიცე-პრეზიდენტი იყო და მის სისტემაში ისტორიულ კვლევებს ხელმძღვანელობდა. მას აინტერესებდა ძველი საქართველო, კოლხეთი და იბერია, ფეოდალური ურთიერთობების ჩამოყალიბება და კავკასიის ხალხთა ისტორია. ჯანაშია მცხეთასა და არმაზში გათხრების ორგანიზებაშიც მონაწილეობდა. წერილობითი წყაროები და არქეოლოგიური აღმოჩენები წარსულის ერთმანეთის შემავსებელ მოწმობებად იქცა.

კორნელი კეკელიძემ სიცოცხლე ძველ ქართულ ლიტერატურას მიუძღვნა. ის ტექსტებს ავლენდა, იკვლევდა და აქვეყნებდა, შეისწავლიდა მათ წარმომავლობასა და კავშირებს ბიზანტიურ და სპარსულ ლიტერატურასთან. ძველი ქართული მწერლობის ისტორიის შესახებ მისმა ნაშრომებმა, ჰაგიოგრაფიული თხზულებების გამოცემებმა და ხელნაწერთა აღწერაზე მუშაობამ შემდგომ კვლევებს საფუძველი შეუქმნა. ამგვარი შრომით ძველ წიგნს სამეცნიერო აღწერა ეძლეოდა. უფრო გასაგები ხდებოდა, როდის და რა გარემოში შეიქმნა ტექსტი, როგორ გავრცელდა და როგორ იცვლებოდა გადაწერისას.

აკაკი შანიძე ქართული ენის აგებულებასა და ისტორიას, დიალექტებსა და ძველ წერილობით ძეგლებს იკვლევდა. მის ნაშრომებს შორისაა „ძველი ქართული ენის გრამატიკა“, რომელიც 1976 წელს გამოვიდა. ის ბიბლიური ტექსტების სამეცნიერო მომზადებასა და „ვეფხისტყაოსნის“ შესწავლაშიც მონაწილეობდა. ისტორიკოსისთვის ამ სამუშაოს შედეგებს უშუალო მნიშვნელობა აქვს. სიტყვისა თუ გრამატიკული ფორმის ზუსტი გაგება მატიანის, წარწერისა და იურიდიული საბუთის სწორად წაკითხვაში ეხმარება.

გიორგი ჩუბინაშვილი ქართული ხელოვნების სამეცნიერო შესწავლის ერთ-ერთი ფუძემდებელი იყო. 1941 წლის 1 აპრილს დაარსდა საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის ქართული ხელოვნების ისტორიის ინსტიტუტი, რომლის პირველი დირექტორიც ის გახდა. ინსტიტუტის ერთ-ერთი მთავარი მიმართულება პირველივე წლებიდან შუა საუკუნეების არქიტექტურა იყო. მკვლევრები ასევე სწავლობდნენ კედლის მხატვრობას, ქანდაკებას, ხელნაწერთა მინიატიურასა და მხატვრულ ლითონს. ძეგლებს ერთმანეთთან კავშირში განიხილავდნენ — შექმნის დროის, ადგილობრივი სკოლებისა და მეზობელი ქვეყნების ხელოვნებასთან ურთიერთობის მიხედვით.

გელათი და იყალთო ქართული განსწავლულობის მრავალსაუკუნოვან ისტორიას ეკუთვნის, რომელსაც თავად აკადემიაც მიმართავს. აკადემიის საკუთარი ორგანიზაციული ისტორია 1941 წელს იწყება და XX საუკუნის საუნივერსიტეტო და კვლევით გარემოს უკავშირდება. ეს სიზუსტე თითოეული თაობის წვლილის დანახვის საშუალებას გვაძლევს — შუა საუკუნეების მწიგნობრების, უნივერსიტეტის შემქმნელებისა და აკადემიური სკოლების ჩამომყალიბებელი მეცნიერების.

ამ მემკვიდრეობაზე მუშაობა წყაროების გადამოწმებითა და ხელახალი წაკითხვით გრძელდება. გამოქვეყნებულ ხელნაწერს შეიძლება დათარიღების დაზუსტება დასჭირდეს. ტაძრის ძველი აზომვა მოგვიანებით შეტანილი ცვლილებების დადგენაში გვეხმარება. არქეოლოგიურმა აღმოჩენამ შეიძლება ისტორიის ნაცნობი სურათი შეგვაცვლევინოს. სამეცნიერო სკოლა იქ ინარჩუნებს სიცოცხლეს, სადაც მისი მასალა მომდევნო მკვლევართათვის ხელმისაწვდომია, დასკვნები კი განხილვისთვის ღია რჩება.

წყაროები და დამატებითი ლიტერატურა