GeorgianHistoryდამოუკიდებელი ისტორიული ჟურნალი
← ყველა მასალა

ადარნასე: მეფედ წოდების უფლება

IX საუკუნის მიწურული — X საუკუნის დასაწყისი. როგორ დამკვიდრდა ტაო-კლარჯეთში ქართველთა მეფის ტიტული და რატომ განსხვავდება მისი მიღების დათარიღება.

ადარნასე, ქართველთა მეფე: აკვარელის პორტრეტი ლურჯ სამოსში, მარჯვენა მხარზე მრგვალი შესაკრავით დამაგრებულ წითელ მოსასხამში და დაბალი დიადემით. მხატვრული რეკონსტრუქცია.
ადარნასე, ქართველთა მეფე. მხატვრული რეკონსტრუქცია. სამოსის სილუეტი ოპიზის რელიეფის ანალოგიითაა შესრულებული; საქართველოს ეროვნული მუზეუმი რელიეფს IX საუკუნით ათარიღებს. სახის ნაკვთები, ქსოვილების ფერები და დიადემა პირობითია.

მეცხრე საუკუნის მიწურულს ქართველი ბაგრატიონების ისტორიაში ჩნდება ფორმულა, რომელსაც თავისი პირველი მატარებლის შემდეგაც ხანგრძლივი სიცოცხლე ეწერა: ქართველთა მეფე. ეს ტიტული დავით I კურაპალატის ძემ, ადარნასემ მიიღო. ქართული ენციკლოპედია მისი მეფობის დასაწყისად 888 წელს ასახელებს, თუმცა იქვე სხვა დათარიღებებიცაა მოყვანილი — 897 ან 899 წელი. ამ განსხვავების მიღმა ახალი ხელისუფლების აღიარების თანმიმდევრობის საკითხი დგას. [1]

ადარნასეს გზა ოჯახური ტრაგედიით დაიწყო. 881 წელს მისი მამა დავითი ნათესავმა ნასრამ მოკლა. სუმბატ დავითის ძის ქრონიკის თანახმად, მოკლულს მცირეწლოვანი ვაჟი დარჩა. ნასრა კონსტანტინოპოლში გაიქცა; მოგვიანებით კი აფხაზთა მეფე ბაგრატის მხარდაჭერით დაბრუნდა. მემკვიდრეობისთვის ბრძოლა კოალიციების დაპირისპირებად იქცა, რომელშიც ნათესაობას მეზობელი მმართველების ინტერესები ერწყმოდა. [2]

ნასრის წინააღმდეგ ადარნასე და გურგენ კურაპალატი თავისი ვაჟებით გამოვიდნენ. ქრონიკის თანახმად, ნასრა დაამარცხეს, შეიპყრეს და სამცხეში, ასპინძასთან მოკლეს. მისი დაღუპვის ამბის შემდეგ სუმბატი ადარნასეს ქართველთა მეფედ დასმას აღწერს. ეს თანმიმდევრობა ტიტულის მიღებას დინასტიური კრიზისის დაძლევას უკავშირებს. თუმცა მოკლე ჩანაწერი არც ცერემონიის ადგილს აღწერს, არც მის მონაწილეებს და არც გვირგვინის ფორმას. [2]

მეფობა პატივთა სხვა სისტემის გვერდით არსებობდა. კურაპალატობა მაღალი ბიზანტიური საკარისკაცო ტიტული იყო, რომელიც ქართველ მმართველს იმპერატორის კართან აკავშირებდა. ადარნასეს მიერ ამ ტიტულის მიღება 891 წლით თარიღდება. ამიტომ ქართველთა მეფის ტიტული და კურაპალატობა ერთი თანამდებობის ორ სახელწოდებად ვერ ჩაითვლება. მათი ერთ პიროვნებაში გაერთიანება მის მდგომარეობას დინასტიის შიგნითაც აძლიერებდა და კონსტანტინოპოლთან ურთიერთობაშიც. [1, 3]

ამავე დროს ბაგრატიონთა შორის მეტოქეობა გრძელდებოდა. ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრის მიმოხილვაში ხაზგასმულია განსხვავება ტაოს შტოს ფორმალურ უფროსობასა და კლარჯეთის მმართველთა ფაქტობრივ დამოუკიდებლობას შორის. შესაბამისად, მეფის გამოჩენა ჯერ კიდევ არ ნიშნავდა, რომ ყველა ნათესავი მთავარი მისი გადაწყვეტილებების მორჩილი შემსრულებელი გახდა. ახალი ტიტული იერარქიას ცვლიდა, თუმცა ძალაუფლება კვლავ საკუთარ მიწებზე, მოკავშირეებსა და შეიარაღებული დაპირისპირებების შედეგებზე იყო დამოკიდებული. [3]

არანაკლებ რთული იყო ურთიერთობა სომეხთა მეფე სუმბატ I-თან. ისტორიკოსი იოანე დრასხანაკერტელი ადარნასეს გამეფებას სუმბატის მონაწილეობას უკავშირებდა. ქართველი მკვლევრები ქრონოლოგიურ სირთულეს აღნიშნავდნენ: სუმბატი ტახტზე ადარნასეს გამეფების საყოველთაოდ მიღებულ თარიღზე გვიან ავიდა. ეს ცნობები ერთმანეთთან შეჯერებას საჭიროებს; მათ საფუძველზე ერთადერთი, ზუსტად დათარიღებული კორონაციის დაწვრილებითი აღწერა ნაადრევი იქნებოდა. [3]

ცვლილების ისტორიული მნიშვნელობა მის ცერემონიულ დეტალებზე უფრო ნათელია. ქართველი ბაგრატიონების პოლიტიკურ ენაში დამკვიდრდა მეფობა, რომელიც შემდგომ ადარნასეს შთამომავლებმა დაიმკვიდრეს. ქრონიკა ცალკე აღნიშნავს, რომ მისი გარდაცვალების შემდეგ ქართველთა მეფე მისი ვაჟი დავითი გახდა. ყალიბდებოდა ხელისუფლების მემკვიდრეობითობა, რომელიც ერთი მმართველის პირად წარმატებას სცდებოდა. [2]

ადარნასეს ისტორია მისი დროის მასშტაბით უნდა დავინახოთ. ჩვენ წინაშე ჯერ კიდევ რამდენიმე მმართველი სახლის, ურთიერთგადამკვეთი პრეტენზიებისა და ცვალებადი კავშირების სამყაროა. სწორედ ამ დაქუცმაცებულ გარემოში შეიძინა სამეფო ტიტულმა მყარი მატარებელი და შემდეგ თაობაშიც გაგრძელდა. მომავალ გაერთიანებამდე ჯერ კიდევ გრძელი გზა რჩებოდა, მაგრამ დინასტიას უკვე ჰქონდა ენა, რომლითაც საკუთარ უფროსობას აცხადებდა.

წყაროები და დამატებითი ლიტერატურა